TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar

Koca Yusuf Paşa

Sadrazam, 1786–1789, 1791–1792

Koca Yusuf Paşa
Koca Yusuf Paşa, Ferdinando Tonioli'ye atfedilen 1788 tarihli portre (Versailles Sarayı). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1786 yılında aç

Kahvehaneden kapı kethüdalığına

Muhtemelen 1730'larda doğdu. Gürcü asıllı bir köle olarak 1748'de liman reisi Hasan Kaptan tarafından satın alınıp yetiştirildi; azat edildikten sonra da efendisinin yanından ölümüne kadar ayrılmadı. Ardından Kasımpaşa'da bir kahvehane işletti, yazları donanmayla denize çıktı ve biriktirdiği sermayeyi ticarette kullandı. Gürcü asıllı Cezayirli Hasan Paşa ile muhtemelen bir iş vesilesiyle tanıştı; Cezayirli kaptanıderya olunca önce hazinedarı, sonra kapıcıbaşı rütbesiyle kapı kethüdası oldu. Kaynaklarda Cezayirli'nin kölesi olduğuna dair kayıtların, liman reisi Hasan ile karıştırılmasından doğduğu düşünülür.

Cezayirli'nin sadrazamı

I. Abdülhamid devrinin en güçlü siması olan Cezayirli Hasan Paşa, sadarete bizzat geçmek yerine kendi adamını oraya getirip işleri perde arkasından yönetmeyi tercih etti. Hiçbir devlet tecrübesi olmayan Yusuf'u önce vezirlikle Mora valiliğine tayin ettirdi. Mora'ya uğurlanırken düzenlenen emsalsiz gösterişteki valilik alayı da kamuoyunu yakın bir sadarete hazırlamaya yönelikti. Nitekim 24 Ocak 1786'da Şahin Ali Paşa azledilerek yerine Yusuf Paşa getirildi. Madde yazarı Kemal Beydilli bu tayini, Kanuni Sultan Süleyman'ın İbrahim Paşa'yı has odabaşılıktan doğrudan sadarete yükseltmesine benzetir ve yeni sadrazamın Cezayirli'nin onayı olmadan bir şey yapmasının pek mümkün olmadığını belirtir.

Savaş ve bozgunlar

Kırım'ın kaybına öfkelenen kamuoyunun baskısıyla savaşı kaçınılmaz gören Yusuf Paşa, barıştan yana olan padişahı savaş kararına yaklaştırdı ve 16 Ağustos 1787'de Rusya'ya savaş açıldı. Avusturya'nın da Rusya'nın yanında savaşa katılacağının hesaba katılmaması, madde yazarına göre daha baştan atılmış yanlış bir adımdı. Mehadiye ve Şebeş muharebelerindeki başarılar uzun sürmedi; Özü Kalesi'nin 17 Aralık 1788'de düşmesi ve ahaliden on binden fazla kişinin öldürülmesi hem Yusuf Paşa'yı hem Cezayirli'yi gözden düşürdü. III. Selim, Kalas'taki yenilgiden sonra onu 7 Haziran 1789'da azletti.

Vidin seraskeri iken, Şerif Hasan Paşa'nın idamından sonra sadaret yeniden ona verildi ve 27 Şubat 1791'de Şumnu'daki ordugâhta göreve başladı. Maçin yenilgisinin ardından ordu ileri gelenleri barışın zorunlu olduğuna oy birliğiyle karar verdi; Yusuf Paşa bu kararın herkesin imzalayacağı bir mahzar halinde İstanbul'a gönderilmesini sağladı. Savaşı büyük kayıplarla kapatmış olarak döndü ve 3 Mayıs 1792'de azledildi.

Son yılları ve değerlendirme

Müsadereye uğramadan Trabzon valiliğine ve Anapa muhafızlığına tayin edildi. Hocapaşa'da onun yeniden sadarete getirilmesini isteyen, aksi halde şehrin kundaklanacağını bildiren kâğıtlar bırakılınca birkaç gün içinde İstanbul'dan ayrılması istendi. Ardından talip olduğu Cidde valiliğine gönderildi. Vehhabilerin faaliyetleri karşısında zorlandı ve 1800'de aniden öldü. III. Selim'e sunduğu ıslahat layihası, madde yazarına göre Avrupa'daki askerî gelişmelerden habersiz olduğunu gösterir. Beydilli, döneme hâkim “kaht-ı rical” yani iş görecek adam yokluğu içinde ileri yaşından dolayı “koca” diye anılan Yusuf Paşa'yı “ehven-i mevcud” (kötülerin en iyisi) olarak tanımlar.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “YÛSUF PAŞA, Koca” (Kemal Beydilli)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Koca Yusuf Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/koca-yusuf-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları