TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Ebü'z-Zeheb Camii

Eser · Cami, Kahire, 1775

Tür
Cami
Yer
Kahire, Mısır
Yapım
1775
Ebü'z-Zeheb Camii
Ebü'z-Zeheb Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Motazhesham2)

Ezher'in karşısında bir külliye

Kahire'de Ezher Camii'nin ana girişi karşısındaki yapıyı, Kölemen beyi Bulutkapan Ali Bey'in memlüklerinden olup ondan sonra Mısır'da idareyi ele geçiren Muhammed Bek Ebü'z-Zeheb yaptırmıştır. Dört mezhebe göre eğitim verilmesi amacıyla medrese olarak da kurulan yapı; kütüphane, türbe, tekke, dükkanlar, şadırvan, havuz ve sarnıçla küçük bir külliyedir. Kapılarındaki kitabelere göre inşaatı bir yıl sürmüş ve 1775'te tamamlanmıştır.

Cami, ufak farklarla Bulak'taki 1571–72 tarihli Sinan Paşa Camii'nin benzeri, hatta taklididir; ancak yüksek bir platforma oturduğundan caddeye bakan üç cephesinde otuz üç dükkan yapılmıştır. Yaklaşık 15 metre kenarlı kare harimi tuğladan bir kubbe örter; köşelerde Osmanlı tarzı küçük ağırlık kuleleri vardır. Memluk tarzındaki cümle kapısının yanı sıra pencere lentolarında Osmanlı çinileri kullanılmıştır. Banisi ile kız kardeşinin türbeleri revakların köşesindeki kubbenin altındadır. Güneydeki tekke Türk dervişleri için vakfedilmiş ve 1980'lere kadar Türk öğrencilerce kullanılmıştır; madde yazıldığında bu bölümler harap durumdaydı.

Cephe, giriş ve kütüphane

Caminin Hüseyin Camii'ne bakan cadde tarafına ayrıca bir cephe duvarı yapılmıştır. Bu duvar caminin ana kitlesinden alçak olduğu için revaklar ve yüksek kubbe dışarıdan görülebilir. Dikdörtgen pencereli, mukarnaslı bir girinti biçimindeki cephe Memluk üslubunda süslenmiştir. Caddeden çift taraflı bir merdivenle çıkılan cümle kapısı, cephenin dirsek yapan yola uydurulmasıyla oluşan ve camiyi doğu ile güneyden kuşatan bir ek kısma açılır.

Girişin solunda, özenle dökülmüş bronz bir parmaklıkla ayrılan ve bir zamanlar çeşitli konularda 650 değerli kitabın bulunduğu kütüphane yer alır. Banisi ile kız kardeşinin kabirlerinin bulunduğu köşede duvarlar özellikle mavi ve yeşil renkli Türk ve Tunus çinileriyle kaplanmış, kabirler ayrıca ince işlemeli bir parmaklıkla çevrilmiştir.

Harimin iç düzeni

Kubbe kasnağındaki pencereler, üstünde yuvarlak bir pencere bulunan çift kemerli açıklıklar biçimindedir. İçeride ana kubbe, Sinan Paşa Camii'nde de görülen üç bölümlü geniş köşe kemerlerine oturur. Ana kubbenin örttüğü ibadet mekanına, harimi üç yandan kuşatan revaklardan mukarnaslı tepeliklerle yükseltilmiş üç giriş açılır; kıblenin sağ ve solundaki revaklar dörder, diğeri beş kubbelidir.

Mermere sedef kakmayla yapılmış mihrap bu dönem için istisnai bir örnektir; kündekari tekniğinde fildişi ve sedef işlemeli ahşap minber ile birlikte erken Memluk tarzını yansıtır. Kubbenin altındaki kartuşlara reyhani hatla oyulmuş, altın yaldızlı ve boyalı yazılar ise Memluk'ten çok Osmanlı özellikleri gösterir. Mihraba bakan duvardan dirsekler üzerinde dışarı taşan ahşap balkon da dikkat çekici bir unsurdur.

Kare gövdeli minare

Yapının güneybatı köşesindeki dörtköşe minare, dört bölümlü Sultan Gavri minaresine benzemekle birlikte beş bölümlüdür. Genel mimarisiyle Osmanlı sanatının özelliklerini taşıyan caminin bu minaresi, farklılıkları nedeniyle hem bu çizgiden ayrılır hem de Kahire'deki öteki minareler arasında oldukça değişik bir üsluba sahiptir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “EBÜ’z-ZEHEB CAMİİ” (Doris Behrens-Abouseif)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Ebü'z-Zeheb Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ebu-z-zeheb-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları