TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar
Sadrazam, 1782–1785

Aslen Ispartalı olup 1736'da doğdu ve babası Hacı Mustafa Ağa ile küçük yaşta İstanbul'a geldi. Babıali Divan Kalemi'nde kâtip olarak başladı, Amedi Kalemi'ne geçip amedciliğe kadar yükseldi; bu kalemlerde devlet teşkilatını ve işleyişini yakından öğrendi. 1779'da büyük tezkireci, ardından reisülküttab ve 1780'de sadaret kethüdası oldu. 1782'de I. Abdülhamid'in emriyle ikinci kez sadaret kethüdalığına getirildi ve aynı yılın 31 Aralık'ında sadrazam oldu. Madde yazarı onu, yenileşme zaruretini yalnızca kavramakla kalmayıp hayati tehlikeleri göze alarak uygulamaya cesaret eden nadir devlet adamlarından biri sayar.
Sadareti, Kırım yüzünden Rusya ile krizin doruğa çıktığı yıllara rastladı. 1783'te Rusya Kırım'ı ilhak ettiğini ilan etti; savaşa hazır olmayan devlet, kamuoyunun öfkesi ile hazırlıksız bir savaşa sürüklenme korkusu arasında kaldı. 18 Aralık 1783'te kamuoyundan gizli tutulan bir toplantıda, Cezayirli Gazi Hasan Paşa da dahil katılanların oy birliğiyle ilhakı tanıyan bir senet verilmesi kabul edildi. Halil Hamid Paşa'nın görüşü doğrultusunda, hazırlıklar tamamlanmadan yeni bir savaş da göze alınmadı.
Islahata Yeniçeri Ocağı'ndan başladı: yoklamalar yaptırdı, fiilen hizmet etmeyenlerin elindeki esamileri geçersiz sayarak binlerce boş esaminin hazineye devrini sağladı. Sürat Topçuları Ocağı'nı yeniden kurdu, Lağımcı ve Humbaracı ocaklarını ıslah etti, 1773'te açılmış olan Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'u canlandırdı; bu işlerde çok sayıda Fransız uzmandan yararlandı.
Kırım'ın yeni bir büyük savaşa yol açacağını öngörerek Kafkas ve Balkan sınır kalelerini, Bosna taraflarındaki kaleleri silah, cephane ve erzakla doldurdu. Madde yazarına göre yığılan mühimmat sonraki savaşın ilk üç yılına yetecek düzeydeydi; Koca Yusuf Paşa da 1787–1788 seferine kendisinin değil Halil Hamid Paşa'nın çıktığını söylemişti. Pahalı yabancı kumaşların yerine yerli üretimi teşvik etmeye çalıştı, Karadeniz'i bütün devletlerin ticaret gemilerine açmayı tasarladı.
31 Mart 1785'te aniden azledilip Gelibolu'ya sürüldü ve mallarına el konuldu. Kısa süre için Habeş eyaletine tayin edildiyse de İstanköy'de bu görevden de alındı; idam fermanı üzerine 27 Nisan 1785'te öldürüldü, başı İstanbul'a gönderilerek teşhir edildi. Bu ani düşüş, yaşlı padişahı tahttan indirip Şehzade Selim'i geçirmeyi planladığı şeklinde yorumlanmıştır. Madde yazarı Kemal Beydilli ise Kırım karşısındaki suskunluğa duyulan öfkeyi, ıslahatlarının çıkarlarını zedelediği kesimlerin düşmanlığını ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın muhalefetini azil ve idamın başlıca sebepleri arasında görür. Kaynaklar onu tecrübeli ve cesur bir ıslahatçı olarak anar. Isparta'da 449 ciltlik bir kütüphane kurdu, İstanbul'da çeşmeler ve bir tekke yaptırdı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HALİL HAMÎD PAŞA” (Kemal Beydilli)
Şehir: Isparta
Atıf: Padişahlar Atlası, “Halil Hamid Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/halil-hamid-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları