TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Tunus, 1692–1699

Tunus'un eski şehrinin (Medine) kuzeyinde, çarşıların yoğun olduğu bir bölgede, yıkılan küçük bir mescidin yerine yapılmıştır; adını hemen yanındaki Sidi Mahrez Zaviyesi'nden alır. Yapımına 1692–93'te Mehmed Bey el-Muradi tarafından başlandığı için bazı kaynaklarda Mehmed Bey Camii olarak da geçer. Mehmed Bey'in 1696–97'de ölümü üzerine inşaatı kardeşi Ramazan Bey sürdürmüş, cami 1698–99'da Murad Bey tarafından tamamlanmıştır. 1981'de önemli bir onarım geçiren yapı bugün bakımlıdır.
Kare harim, ortada dört payeye oturan 11,70 m çaplı büyük bir kubbe, dört yanda yarım kubbeler ve köşelerde daha küçük kubbelerle örtülerek merkezi bir plan kazanmıştır; kubbenin yerden yüksekliği 29 metredir. Duvarlar mermer kaplamalar ve sır altı tekniğindeki kaliteli İznik çinileriyle süslüdür; at nalı kemerli mermer mihrap ise yerel etkiler taşır. Harimi üç yönden revaklı bir avlu kuşatır; minare daha önceki mescitten kalmadır. Klasik Osmanlı mimarisinin Tunus'taki temsilcisi sayılan caminin plan bakımından en yakın benzeri Diyarbakır'daki Fatih Paşa Camii'dir.
Yüksek avlu duvarları ve önlerindeki çok sayıda küçük satıcı kulübesi yüzünden yakından kolayca algılanmayan camiye düz atkılı ve sade üç kapıdan girilir. Sokaktan merdivenle çıkılan yükseltilmiş bir alana oturan yapı, beden duvarlarından kubbe kilit taşına kadar kademeli yükselen beyaz boyalı cepheleriyle şehrin silüetinde dikkat çeker. Harimi kıble yönü dışında üç yandan saran avlunun revakları, köşelerdeki altı duvar payesiyle yirmi altı sütun üzerindeki yirmi dört at nalı kemerden oluşur ve düz çatıyla örtülüdür; avludan harime dokuz kapıyla girilir.
Önceki mescitten kalan minare kare bir blok halinde yarım kubbeler seviyesine kadar yükselir; balkon biçimli şerefesi dört yöne ikiz pencerelerle açılır ve prizmatik bir külahla biter. Banisi Mehmed Bey el-Muradi'nin bu camiden başka Kayrevan'daki Sidi Sahib Külliyesi'ne zaviye ve minare eklettiği, Tunus'ta birçok köprü yaptırdığı bilinmektedir.
Harim otuz dört pencereden ışık alır. Duvarlar yerden 4 m yüksekliğe kadar beyaz mermerle kaplıdır; köşelerdeki mermer panolar sekiz kollu yıldızlar çevresinde altıgen ve sekizgenlerle süslenmiştir. Güney duvarında dolap nişlerinin üstünden mihrap hizasına kadar bütün yüzey, yer yer mercan kırmızısı kullanılmış sır altı İznik çinileriyle kaplıdır; mihrabın iki yanındaki panolar özellikle zengindir. Kubbeyi taşıyan payeler 1,60 m'ye kadar siyah mermer, üstünde yine İznik çinileriyle kaplıdır. Pandantiflerde mavi zemine beyaz harflerle sülüs ayet kitabeleri, selvi motifleri ve dört halifenin adları vardır. Mihrap hizasının üstündeki ince alçı bezemeler özgündür; kubbeye kadar uzanan alçı kaplama ise sonradan yapılmıştır, eski resimler bu yüzeylerin aslında boş olduğunu gösterir.
Mermer minberin kemer alınlıkları koyu yeşil zemine sarı stilize palmet, rumi ve kıvrık dallarla süslenmiştir. Müezzin mahfili pembe renkli dört sütunun taşıdığı at nalı kemerli bir alt bölümle parmaklıklı bir üst bölümden oluşur. Kubbeyi taşıyan payeler arasındaki uzaklık 10,20 metredir. Merkezi kubbeyi çevreleyen yarım kubbeler, Kahire'deki Mehmed Ali Paşa Camii ve Humus Ulucamii'nde olduğu gibi şişkin tutulmuştur. Bu şema Tunus'ta daha sonra camilerde tekrarlanmamış, ancak Bey Türbesi ve Mehdiye'deki Hamza Türbesi gibi türbelerde kullanılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SÎDÎ MAHREZ CAMİİ” (Kadir Pektaş)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Sidi Mahrez Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/sidi-mahrez-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları