TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Payitahtlar
Payitaht · 1360'lar–1453

Edirne, Balkan yarımadasının güneydoğu uzantısı olan Trakya'da, Tunca ile Arda nehirlerinin Meriç'e kavuştuğu yerin yakınında kurulmuştur. Anadolu'yu Avrupa'ya bağlayan ana yol üzerinde bulunması ona eski çağlardan beri büyük önem kazandırmıştır. Burada ilk şehri Trak kabilelerinden Odrisler kurmuş, Makedonyalılar şehre Orestia adını vermiş; II. yüzyılda Roma İmparatoru Hadrianus tarafından yeniden kurulunca Hadrianopolis adını almıştır. İslam kaynaklarında Edrenos, Edrenaboli gibi biçimlerde geçen ad, I. Murad zamanında “Edrene” imlasıyla benimsenmiş, muhtemelen XVIII. yüzyıldan itibaren “Edirne” diye söylenmeye başlanmıştır.
Bizans döneminde şehir Bizans ile Bulgar Krallığı arasındaki mücadelelere ve Peçenek saldırılarına sahne oldu. Osmanlılar'ın Edirne ile ilk ilgisi, 1352'de Kantakuzenos'un müttefiki olarak Trakya'ya geçip Bulgar-Sırp kuvvetlerini bozguna uğratan Osmanlı şehzadesi Süleyman Paşa'nın Kantakuzenos'un kuvvetlerine Edirne'de katılmasıyla başladı. Fetihten önce Edirne, Kaleiçi ve Mihal Köprüsü'nün öbür yanındaki Aina adlı yerleşmeden ibaret küçük bir şehirdi; nüfusunun 10-15.000 olduğu tahmin edilir.
Edirne maddesi, Osmanlılar'ın şehri hangi tarihte fethettiğinin ihtilaflı olduğunu açıkça belirtir: 1361, 1362, 1367 ve 1369 gibi farklı tarihler ileri sürülmüştür. Bunlar arasında Edirne'nin daha Orhan Gazi'nin sağlığında oğlu Murad ile Lala Şahin'in sistemli bir fetih siyaseti sonucunda 1361'de ele geçirildiği görüşü ağırlık kazanmaktadır. Ancak şehir metropoliti Polykarpos'un 1366'ya kadar bu sıfatla Edirne'de bulunduğunu gösteren bir mersiyeye dayanılarak fethin 1366'dan sonra (1369) gerçekleşmiş olabileceği de belirtilmiştir.
Halil İnalcık'ın I. Murad maddesi olayları şöyle anlatır: Önce İstanbul-Edirne yolu üzerindeki Çorlu, Lüleburgaz ve Babaeski gibi kaleler alınmış, Edirne'nin güneyindeki Dimetoka da zaptedilerek şehir her türlü yardımdan yalıtılmıştı. 1361 baharında Şehzade Murad Rumeli kuvvetleriyle Edirne üzerine yürüdü; onu Sazlıdere önünde karşılayan Edirne tekfuru yenildi ve geceleyin Meriç üzerinden gemiyle Enez'e kaçtı. Ardından Edirne halkı şehri teslim etti (5 Mayıs 1361). İnalcık'ın Orhan maddesi de literatürde 1363, 1364, 1369 ve 1371 gibi tarihler verildiğini, ancak şehrin 1361'de alındığını vurgular.
I. Murad maddesine göre Murad Rumeli'de kaldığı sırada önce Dimetoka'da oturmuş, Edirne'de bir saray yapılmasını emretmiş ve inşaat bitince oraya geçmiştir (1369). İnalcık İstanbul maddesinde bu sarayın 1365–1368'de yapıldığını ve Edirne'nin böylece devletin Rumeli merkezi, ikinci payitahtı durumuna geldiğini yazar; Bursa ise 1402'ye kadar esas payitaht olarak kaldı. Murad kale dışında Eski Saray'ı yaptırdı, kale içindeki kiliseyi camiye çevirdi (Halebi Camii); Yıldırım Bayezid de burada bir saray daha inşa ettirdi. Rumeli'nin fethinde harekât üssü olarak kullanılan Edirne'de Yıldırım Bayezid İstanbul kuşatmasının hazırlıklarını yaptı.
Edirne asıl önemini Yıldırım Bayezid'in ölümünden sonraki şehzadeler mücadelesinde kazandı. Ankara yenilgisinin ardından Emir Süleyman hazineyi ve devletin resmi evrakını alarak Edirne'ye geldi ve böylece devlet merkezi Edirne oldu. Şehri ele geçiren Musa Çelebi burada iki yıl kalıp kendi adına para bastırdı; ardından duruma hâkim olan Çelebi Mehmed uzun süre Edirne'de oturdu ve burada öldü. Şehir bir ara Düzmece Mustafa'nın eline geçti; Mustafa 1422'de yakalanıp idam edildi.
II. Murad devrinde şehrin gelişmesi hız kazandı. Murad burada oğulları için görkemli düğünler yaptı, Rumeli'deki faaliyetlerini buradan yürüttü ve elçileri bu şehirde kabul etti. Edirne, II. Murad'ın oğlu Mehmed lehine tahttan çekilmesine ve ardından bir yeniçeri ayaklanmasına da sahne oldu. Mehmed'i 1450'de burada Dulkadırlı Süleyman Bey'in kızı Sitti Hatun ile evlendiren II. Murad, hayatının sonuna kadar Edirne'de oturdu ve burada öldü (3 Şubat 1451). Manisa'dan gelen Mehmed Edirne'de tahta çıktı ve İstanbul'un fethiyle ilgili bütün plan ve hazırlıklarını 1452–1453 kışında burada yaptırdı.
Bu dönemde şehrin çehresi de değişti. Tunca'nın batısındaki geniş düzlükte yer alan ve Tunca Sarayı, Hünkâr Sarayı gibi adlarla da anılan Saray-ı Cedid'in inşası II. Murad zamanında başlamış, II. Mehmed tarafından bitirilmiş, Kanuni döneminde yeni eklerle genişletilmiştir. 1399 tarihli Yıldırım Camii, Emir Süleyman'ın başlatıp I. Mehmed zamanında tamamlanan Eskicami, I. Mehmed'in bedesteni (1418), II. Murad'ın Muradiye Camii (1436), darülhadisi (1435) ve 1437'de başlanıp 1447'de bitirilen Üç Şerefeli Cami bu yüzyılın başlıca eserleridir. 1433'te şehri gören Bertrandon de la Broquière, Edirne'yi büyük, mamur ve canlı bir şehir olarak tasvir eder.

İstanbul'un fethinden sonra da Edirne'nin önemi uzun süre devam etti. II. Mehmed şehri Balkanlar'daki faaliyetleri için hareket üssü olarak kullandı; 1475 ilkbaharında oğullarının bir ay süren sünnet düğününü Saray-ı Cedid'in bahçelerinde yaptırdı ve Ragusa, Mora, Sırp ve Rum temsilcilerini burada kabul etti. 1512'de II. Bayezid ile oğlu Selim arasındaki mücadele sırasında Edirne'de toplanan bir mecliste, şehir “payitaht-ı kadim” (eski payitaht) olarak anıldı. Doğu seferleri sırasında hanedandan bir şehzadenin Rumeli muhafızı olarak Edirne'ye gelmesi Kanuni döneminde de sürdü. XVI. yüzyılda Mimar Sinan'ın Selimiye Camii başta olmak üzere şehrin en güzel eserleri yapıldı; nüfus 1528'de 20.000'i aştı, 1570'lere doğru 30.000'e ulaştı.
XVII. yüzyılda Edirne yeniden önem kazandı. I. Ahmed, II. Osman ve IV. Murad av eğlenceleri için burada kaldılar ve şehir âdeta ikinci bir başşehir oldu. Burayı asıl bir devlet merkezi haline getiren ise IV. Mehmed'dir; Venedik ve Leh seferleri dolayısıyla Edirne'de kaldı, birçok elçiyi burada kabul etti ve şehzadelerinin sünnet düğünleriyle kızı Hatice Sultan'ın on sekiz gün süren düğününü burada yaptı. II. Süleyman burada öldü (1691), II. Ahmed burada tahta çıktı. II. Mustafa zamanında bütün devlet işleri Edirne'de görülüyordu; ancak padişahın burada bulunması ve Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin büyük nüfuzu, II. Mustafa'nın tahttan indirilmesiyle sonuçlanan Edirne Vakası'na yol açtı (1703).
1703'te altmış beş mahallede 30-40.000 kişinin yaşadığı tahmin edilen Edirne, XVIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görece tenhalaştı; 1745 yangını ve 1751 depremi büyük hasar bıraktı. Madde, padişahların şehirde bulunduğu zamanlarda ticaretin canlandığını, İstanbul'a dönüşlerinde ise bu canlılığın büyük ölçüde kaybolduğunu belirtir. Şehir 1829'da ilk kez yabancı (Rus) işgaline uğradı; 1878–1879 Rus işgali sırasında Saray-ı Cedid tahliye edilirken ateşe verildi. 1913'te Bulgarlar, 1920'de Yunanlılar şehri işgal etti; 1922'de kurtarılan Edirne, Lozan Antlaşması ile Türkiye Cumhuriyeti'nin bir sınır şehri oldu.
YZŞehir: Edirne
Atıf: Padişahlar Atlası, “Edirne · Payitahtlar”, https://padisahlaratlasi.com/payitahtlar/edirne/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları