TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Kasır, İstanbul, 1613–1614

Haliç kıyısında Kasımpaşa ile Hasköy arasındaki Tersane bahçesinde yapımı belgelenen en eski kasır, Sultan I. Ahmed'in 1613'te verdiği emirle yapılmış; padişah Şubat 1614'te yeni biten bu kasırda kalmıştır. Sultan İbrahim'in ve sonraki padişahların eklemeleriyle büyüyen Tersane Sarayı, 1678 yangınından sonra IV. Mehmed'in emriyle onarılmıştır. XVII. yüzyıldan beri “Ayna Sarayı” diye de anılan sarayın adının kökeni tartışmalıdır. 1779'da Rusya ile yapılan görüşmeler sonunda Aynalıkavak Tenkihnamesi burada imzalanmıştır.
III. Selim, tersaneyi genişletmek için sarayın büyük bölümünü yıktırmış; yalnız Has Oda Köşkü olduğu düşünülen bina, iç mimarisi yeni zevke göre düzenlenerek bırakılmıştır. İç kapıların üstündeki Enderunlu Fazıl ve Şeyh Galib'e ait manzumeler 1791–92 tarihini verir. Mimar olarak Krikor Balyan gösterilse de o yıllarda çok genç olduğundan köşkü temelden yapmış olması beklenmez; muhtemelen iç süslemesini yönetmiştir. Uzun bir eksen üzerindeki çifte divanhane çevresinde kurulan kasır uzun süre Deniz Kuvvetlerinin denetiminde kalmış, sonra Millî Saraylar İdaresi'ne verilerek ziyarete açılmıştır.
Evliya Çelebi'ye göre fetihten hemen sonra burada otağ kurulup ganimetler dağıtılmış, Fatih Sultan Mehmed bir kasır, havuz ve hamam yapılmasını ve 12.000 servi dikilmesini emretmiştir; ancak Fatih döneminde bir kasır yapılıp yapılmadığı kesin değildir. Tersane XVI. yüzyıl başında Kasımpaşa'ya yerleşince kıyı ile Okmeydanı yamaçları arasındaki arazi Tersane bahçesine dönüşmüş, padişaha mahsus olduğu için Hasbahçe diye anılmıştır; burada sarayın sebzelerinin yetiştirildiği bostanlar ve padişahın atlarına mahsus Has Ahır vardı.
Sultan İbrahim 1647'de haremin denizi görmesini engelleyen yüksek duvarı yıktırmıştır. III. Ahmed'in şehzadelerinin Haziran 1720'de Okmeydanı'nda on beş gün süren sünnet düğünü sırasında padişah bütün harem halkıyla bu sarayda kalmış; düğünün tasviri ve minyatürleri Seyyid Vehbi'nin Surname'sinde yer alır. 1787'de Sadrazam Koca Yusuf Paşa'nın emriyle onarılan saray, XVIII. yüzyıl sonlarında yabancı elçilerle yapılan görüşmelerde kullanılan bir çeşit Hariciye konağı durumuna gelmiştir.
Yaygın bir görüşe göre 1718'de Venedik'le yapılan barıştan sonra hediye gelen büyük aynalar sarayın iç duvarlarında kullanılmış, “kavak kadar uzun endam aynaları” sözü Aynalıkavak adına dönüşmüştür. Oysa 1639–1641'de İstanbul'da bulunan Du Loir burayı “Ayna Saray” diye anar, 1710'da sarayın resimlerini yapan İsveçli mühendis Loos da “Spiegel Serail” adını kullanır; dolayısıyla ad Venedik aynalarından daha eskidir. Melling adın güneşte yaprakları ayna gibi parıldayan bir kavak türünden geldiğini yazar; İbrahim Hakkı Konyalı ise ok hedeflerine ayna, desteklerine kavak denildiğinden adın komşu Okmeydanı'ndan geldiğini ileri sürer.
III. Selim döneminde saray yıkılırken taşları Eyüp'teki Mihrişah Valide Sultan medrese ve türbesinin yapımında kullanılmış, kalan kasır padişahın gemilerin suya indirilişini seyrettiği bir biniş kasrına dönüşmüştür. Avlu duvarındaki Hasköy, Tersane ve Okmeydanı kapılarından Okmeydanı kapısının üstünde Şeyh Galib'in 1791–92 tarihli manzumesi ve II. Mahmud'un 1817–18 tarihli tuğrası vardır. Meyilli arazideki kasrın altında bir bodrum katı bulunur; Okmeydanı tarafındaki divanhanenin üstünde dilimli ahşap bir kubbe, önünde III. Selim döneminden bir sundurma vardır. Sarayın eski eşyasından büyük bir avize, değerli bir mangal ve altın yaldızlı bir kanepe kalmıştır.
I. Dünya Savaşı yıllarında Bahriye Nazırı Cemal Paşa kasrı onartırken ek binaları ve harap hamamı kaldırtmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AYNALIKAVAK SARAYI” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Aynalıkavak Kasrı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/aynalikavak-kasri/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları