TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Payitahtlar
Payitaht · 1326–1402

Bursa, Uludağ'ın kuzeybatı eteğinde, aynı adı taşıyan ovanın güney kenarında meyilli bir yerde kurulmuştur. Antik adı Prusa'dır ve bugünkü ad da buradan gelir; şehrin genellikle Bitinya krallarından Prusias tarafından kurulduğu kabul edilir ve öteki Prusa'lardan ayırt edilmek için “Prusa ad Olympum” (Olimpos Prusası) diye anılmıştır. Roma'nın parçalanmasından sonra Doğu Roma şehirlerinden biri oldu. Kutalmışoğlu Süleyman Şah 1080'de İznik'i merkez yaptıktan hemen sonra Bursa'yı da aldı; fakat şehir XII. yüzyıl başlarında yeniden Bizans'ın eline geçti ve Osmanlılar bölgede görünene kadar onlarda kaldı.
Bizans tarihçisi Pachymeres'e göre 1300'lerde Bizans'ın Batı Anadolu'da elinde kalan üç önemli kale-şehirden biri Bursa idi. Halil İnalcık'ın Bursa maddesine göre Osman Bey, 1308'de diğer tekfurlarla ittifak kurup Osmanlı kuvvetlerini Dinboz Geçidi'nde durdurmak isteyen Bursa tekfurunu yendikten sonra şehri kuşattı. Kuşatma sonuç vermedi; ancak şehir bir abluka siyasetiyle sıkıştırılmaya başlandı. Osman I maddesi Bursa'nın yirmi üç yıl kuşatma altında kalacağını belirtir.
On yıldan uzun süre dışarıdan yardım alamayan halk açlık ve sefalete düşünce şehir Osmanlılar'a teslim edildi (6 Nisan 1326). Orhan maddesine göre Orhan 1326 baharında bütün kuvvetleriyle Bursa önüne gelip teslim çağrısında bulunmuş, tekfurla bir teslim ahidnamesi üzerinde uzlaşılmıştı. Bizanslı kumandanın İstanbul'a gitmesine izin verildi; şehrin teslimini sağlayan başdanışman Osmanlı hizmetine girdi, Bursa metropolitinin de görevini sürdürmesine müsaade edildi. Rum halk kaleden aşağı kısımlara nakledildi; kale ve çevresine stratejik gerekçelerle yalnız Türkler yerleştirildi.
Bursa maddesinin ifadesiyle şehir “Orhan Gazi tarafından Osmanlı Beyliği'nin merkezi yapıldı.” Orhan ilk gümüş sikkesini (akçe) 1327'de burada bastırdı. Çağdaşı Memlük tarihçisi İbn Fazlullah el-Ömeri de Orhan'ı merkezi Bursa'da oturan, elli şehir ve elliden çok kale sahibi bir hükümdar olarak tanıtır. Orhan Mart 1362'de Bursa'da öldü; türbesi babası Osman Gazi'nin yanındadır.
Fetihle birlikte yeni bir çehre kazanan şehre her taraftan halk nakledildi. Orhan kale içindeki manastırı camiye çevirdi ve ovaya bakan, bugün Tophane diye anılan yerde Bey Sarayı'nı yaptırdı. 1339–1340'ta kalenin doğusunda cami, imaret, medrese, hamam ve kervansaraylardan (Beyhanı, Emirhanı) oluşan külliye şehrin yeni merkezini oluşturdu; bu bölge bugün de canlı bir ticaret merkezidir. Alaeddin Bey, Çoban Bey, Hoca Naib gibi semtler bu dönemde kuruldu; 1333'te şehre gelen İbn Battuta canlı pazarları ve geniş caddeleri olan güzel bir şehirden söz eder.
Sonraki dönemlerde padişahların, hanedan mensuplarının ve devlet ileri gelenlerinin kurduğu zengin vakıflar Yıldırım, Emir Sultan, Yeşil gibi yeni semtlerin doğmasını sağladı. I. Murad Hüdavendigar Camii ve Külliyesi'ni ve Bursa hisarında sarayın yanında bir cami yaptırdı. Şehrin en büyük gelişmesi I. Bayezid zamanında gerçekleşti; 1399–1400'de Ulucami inşa edildi. Seyyah Schiltberger şehirde bütün yoksullara açık sekiz imaret bulunduğunu yazar; verdiği ev sayısı abartılı olsa da Bursa'nın o dönemde Batı Anadolu'nun en büyük şehirlerinden biri olduğu anlaşılır.

Bursa Osmanlı idaresinde uluslararası bir ticaret merkezi olarak gelişti. Schiltberger'e göre 1400 dolaylarında şehir ipek ticareti ve sanayisinin uluslararası merkeziydi; ana ipek yolu Tebriz-Erzurum-Tokat güzergahını izleyerek buraya ulaşıyordu. Ceneviz, Venedik ve Floransalı tüccarlar ipek almak için birbirleriyle yarışıyordu; 1502'de şehirde binden fazla dokuma tezgâhı vardı. Baharat, şeker, boya ve sabun gibi mallar da Suriye ve Mısır'dan Bursa'ya taşınıyordu.
Nüfus kayıtları şehrin büyümesini gösterir: II. Mehmed devrine ait bir sicil kaydına göre 5000 hanede yaklaşık 30.000 kişinin yaşadığı Bursa'nın hane sayısı 1487'de 6456'ya (yaklaşık 37.000 kişi) yükseldi; nüfus 1573 tahririne göre 60.000'i geçti. Şehirde I. Mehmed döneminde İpek Hanı, II. Mehmed döneminde Mahmud Paşa Hanı ile Koza Hanı, II. Bayezid zamanında Pirinç Hanı gibi büyük hanlar yapıldı.

Halil İnalcık'ın İstanbul maddesinde belirttiğine göre I. Murad'ın emriyle 1365–1368'de Edirne'de bir saray yapılması üzerine Edirne devletin Rumeli merkezi ve ikinci payitahtı durumuna geldi; Bursa ise 1402'ye kadar esas payitaht ve darüssaltana olma durumunu korudu. Timur'un 1402'de Osmanlılar'ı yenmesi şehrin gelişmesine ağır bir darbe vurdu: Timur'un askerleri Bursa'yı yağmalayıp ateşe verdi, ilk Osmanlı hükümdarlarına ait resmi belgeler ve birçok eser yandı. Bursa maddesine göre Timur istilası ve ardından gelen Fetret devrinde Bursa'nın yerine Edirne devletin başşehri oldu.
Bursa'da tahta çıkan II. Murad döneminde şehir hızla toparlandı; devlet ileri gelenlerinin vakıfları yeni mahallelerin doğmasını sağladı. 1432'de şehri gören Bertrandon de la Broquière onu önemli bir ticaret merkezi ve “Türkler'in en muazzam beldesi” olarak niteler. Fatih İstanbul'u merkez yapmadan önce Bursa İstanbul'un bir rakibi olarak gelişmişti; ancak halkın çoğunun yeni payitaht İstanbul'a göçürülmesi bu rekabeti ortadan kaldırdı.
Payitahtlık sona erdikten sonra da Bursa önemini yitirmedi. İnalcık'a göre İstanbul birinci payitaht olduktan sonra Rumeli'de Edirne, Anadolu'da Bursa devletin ikinci ve üçüncü payitahtları sayılmış, padişahlar seferlerde bu şehirlerde korunan saraylarda kalmışlardır. Bursa Sarayı XVII. yüzyıla kadar zaman zaman buraya gelen padişahlarca kullanıldı. Fatih'in ölümünün ardından Şehzade Cem burada kendini sultan ilan etti, para bastırdı ve on sekiz gün saltanat sürdü.
Osman Bey'den Fatih'e kadar gelen ilk Osmanlı hükümdarlarının türbeleri Bursa'dadır. Orhan Gazi Camii ve Külliyesi, Hüdavendigar Külliyesi, Ulucami, Yıldırım Bayezid Külliyesi, Yeşilcami ve Külliyesi ile II. Murad'ın Muradiye Külliyesi erken Osmanlı mimarisini bugüne taşır. Bursa Osmanlı döneminde Hüdavendigar sancağının, 1832'den sonra da Hüdavendigar eyaletinin merkezi oldu; 8 Temmuz 1920'de Yunan işgaline uğradı, 10-11 Eylül 1922'de geri alındı.
Şehir: Bursa
Atıf: Padişahlar Atlası, “Bursa · Payitahtlar”, https://padisahlaratlasi.com/payitahtlar/bursa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları