TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Payitahtlar
Payitaht · İlk merkezler · XIII. yüzyıl sonu–1326

Söğüt, Sakarya ırmağının güneyinde, tepelerle çevrili derin ve dar bir boğazın (Söğüt deresi) ağzında, denizden yaklaşık 650 metre yükseklikte kurulmuştur. Bugün Bilecik'e bağlı bir ilçe merkezi olan kasaba, Bilecik ile Eskişehir arasındaki ana yolun dışında kalır; tali yollarla güneyde Bozüyük'e, doğuda orta Sakarya vadisindeki yerleşmelere bağlanır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Söğüt maddesi burayı “Osmanlı Devleti'nin ilk kurulduğu yer olarak bilinen” kasaba diye tanımlar.
Adının büyük ihtimalle su kenarlarında yetişen söğüt ağacından geldiği düşünülür; XV ve XVI. yüzyıl kaynaklarında Bey Söğüdü, Söğüdlü, Söğüdcük ve Söğütcük biçimleri geçer. Burasının Sagouados adlı eski bir yerleşme olduğu iddiası ispat edilememiştir. Bölgenin tarihi, Bilecik'i de kapsayan Bitinya (Bithynia) bölgesinin genel tarihi içinde yer alır; ancak maddeye göre Söğüt'ün bir yerleşme yeri olarak ortaya çıkışı, Osmanlı Beyliği'nin kuruluş aşamasının yaşandığı XIII. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşmiş olmalıdır.
İlk Osmanlı tarihçilerinin ortak rivayetlerinden birine göre Kayı aşiretinin beyi Ertuğrul Gazi, Karacahisar kuşatmasında gösterdiği başarıyla Selçuklu Sultanı Alaeddin'in dikkatini çekmiş; sultan da ona kışlak olarak Söğüt vadisini, yaylak olarak Domaniç dağlarını vermiştir. Bir başka rivayet ise Ertuğrul'un Selçuklu sınır boylarına uç beyi olarak yerleşirken buraya geldiğini, yerel Bizans güçleriyle savaşıp Bilecik'i aldığını anlatır.
Halil İnalcık'ın yazdığı Osman I maddesi bu rivayetlere ihtiyatla yaklaşır: Ertuğrul'a bağlı aşiretin Söğüt'e nasıl ve ne zaman geldiğine dair rivayet belirsizdir ve yanlış hatıralar içerir. Bununla birlikte Ertuğrul'a en ileri hatta Söğüt'te yurtluk, Domaniç'te yaylak verildiği anlaşılmaktadır. Halk Söğüt'te yerleşmişti, sürüler ise yazın Domaniç yaylasına götürülüyordu. Neşri'deki rivayete göre Osman gençliğinde babasıyla birlikte Söğüt'te oturuyordu.
TDV maddeleri Söğüt'ü saray ve divanı olan bir başkent olarak değil, beyliğin doğduğu uç yurdu olarak ele alır. İnalcık, “Ertuğrul'un merkezi Sultanöyüğü ucunda en ileri hatta Söğüt kasabası idi” der. İlhan Şahin'in Söğüt maddesi de Ertuğrul Gazi'nin türbesinin burada bulunmasını, Şeyh Edebali ile Osman, Orhan ve Murad Hüdavendigar'ın vakıflarına gelir olarak bağlanan yerleri ve XVI. yüzyılda burada Kayı aşiretinin yerleşmiş olmasını Söğüt'ün erken dönemdeki belirleyici önemine kanıt sayar; buna dayanarak Söğüt'ün önce bir uç yerleşmesi, ardından Osman Gazi'nin ilk idari merkezi olarak öne çıktığının söylenebileceğini belirtir.
Aynı madde, tahrir kayıtlarının tablonun öbür yüzünü gösterdiğine dikkat çeker. 1487'de nahiye merkezi olan Bey Söğüdü köyünde on bir hanede yaklaşık elli beş kişi yaşıyordu ve burası henüz şehirleşmenin işareti olacak bir merkez değildi. 1530'da nüfus yaklaşık yüz kişiye çıktı; 1573'te de Söğüt hâlâ köy statüsündeydi. Maddeye göre bu kayıtlar, erken dönemde Söğüt'ün esasında bir köy yeri olduğunu ve konar göçer grupların geçici (kışlak) iskân birimi halinde bulunduğunu gösterir. Kısacası Söğüt, gerçek bir payitahttan çok, beyliğin ilk yurdu ve ilk idari merkezi olarak anılır.
İnalcık'a göre Osman, Kulaca akınından iki yıl sonra bölgenin ikinci büyük tekfuru olan Karacahisar tekfurundan hisarı aldı ve burayı beylik merkezi yaptı; 1288'de uzaktaki Söğüt uç kasabası yerine Eskişehir yanında hâkim bir merkeze yerleşmiş bulunuyordu. 1288–1299 arasında Göynük, Gölpazarı, Bilecik, Yenişehir, İnegöl ve Yarhisar tekfurlarını ortadan kaldırarak Karacahisar'dan Bilecik-Yenişehir'e uzanan bölgeye hâkim oldu.
Bilecik maddesine göre Yarhisar ve Bilecik 1299'da ani bir baskınla alındı; Bilecik bundan sonra beyliğin önemli bir merkezi oldu, Osman burada bir mescid yaptırdı, Şeyh Edebali ile Osman'ın eşi olan kızı ölümlerine kadar burada yaşadı. İnalcık, Osman Gazi'nin “payitahtını 1299'da Karacahisar'dan Bilecik'e ve uç merkezini İznik'e yakın Yenişehir'e” naklettiğini yazar. Osman ailesini Bilecik'te bırakıp Bizans topraklarına karşı akın merkezi olarak Yenişehir'e yerleşti ve bütün faaliyetini İznik'e yöneltti.
Orhan maddesi de Yenişehir'i “payitaht” diye anar: Orhan'ın burada Postinpuş Baba için yaptırdığı türbeyi I. Murad görkemli bir ziyaretgaha dönüştürmüştür. I. Murad maddesine göre Murad 1387 baharında Yenişehir Sarayı'na gelmiş ve aynı yaz burada büyük düğünler düzenlemiştir.
Bursa 6 Nisan 1326'da teslim alındıktan sonra İznik de uzun bir ablukanın ardından 2 Mart 1331'de Orhan Bey'e teslim oldu (İbn Kemal 1333 tarihini verir). İznik maddesinde Ahmet Güneş, bazı Bizans ve Osmanlı kaynaklarında fetihten sonra İznik'in beylik merkezi haline geldiğinden söz edildiğini, ancak şehrin idaresinin kime verildiği konusunda farklı rivayetler bulunduğunu belirtir; bu görevi Orhan'ın oğlu Süleyman Paşa'nın üstlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
Fetihten birkaç yıl sonra şehri gören İbn Battuta, surları harap İznik'te Orhan Bey'in hanımı ile az sayıda saray görevlisinin bulunduğunu yazar. Orhan, Çandarlı Kara Halil'i buraya kadı tayin etti, büyük kiliseyi camiye çevirdi, bir imaret ve medrese yaptırdı. Çandarlı ailesinin merkezi haline gelen İznik, XIV. yüzyıl ortalarından itibaren önemli bir ilim ve kültür merkezi oldu. Ne var ki beyliğin asıl siyasi merkezi Bursa'ydı; Söğüt maddesine göre Osman'ın Marmara'ya doğru genişlemesi ve Bursa'nın fethi, Söğüt ve çevresinin giderek idari ve siyasi bakımdan arka planda kalmasına yol açmış olmalıdır.

İstanbul'un fethinden sonra Söğüt, Anadolu'ya uzanan “sağ kol” ya da “hac yolu” üzerinde hacıların konakladığı yerlerden biri oldu ve idari bakımdan Hüdavendigar (Bursa) sancağına bağlı kaldı. Kasabanın başlıca eseri, muhtemelen Orhan Gazi döneminde yapılan Ertuğrul Gazi Türbesi'dir. Hâkim bir görüşe göre Osman Gazi öldüğünde önce bu türbeye, sonra Bursa'ya nakledilmiştir.
Uzun süre gözlerden uzak kalan Söğüt, XIX. yüzyıl sonlarında II. Abdülhamid döneminde Osmanlı Devleti'nin kuruluş noktası olarak yeniden yorumlanıp ön plana çıkarıldı; 1889'da Hamidiye Camii, 1901'de bir idadi yapıldı. Kendilerini Ertuğrul Gazi'ye bağlayan yörük gruplarının türbe çevresindeki ziyaret ve törenleri de bu dönemde yeniden canlandırıldı. Bugün Karakeçili aşireti mensupları her yıl eylülün ikinci hafta sonu Söğüt'te toplanarak bu geleneği sürdürmektedir.

Atıf: Padişahlar Atlası, “Söğüt · Payitahtlar”, https://padisahlaratlasi.com/payitahtlar/sogut/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları