TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Selanik, 1467–1468

Selanik'in eski çarşı bölgesinde, Egnatia caddesinin kenarındaki cami, Arapça kitabesine göre Hamza Bey'in kızı Hafsa Hatun tarafından 1467–68'de yaptırıldı. Hamza Bey'in kimliği kesin değildir; bir görüşe göre 1462'de Eflak Beyi Vlad Tepeş'e elçi gittiğinde öldürülen Hamza Paşa'dır ve cami onun hatırasına yapılmış olabilir. Önce küçük, kubbeli bir mescit olarak tasarlanan yapı, şehir büyüyüp cuma namazı gerekince üç yönden genişletildi ve bir avlu eklendi. Harap düşen cami 1619–20'de kapıcı Mehmed Bey tarafından baştan sona yenilendi.
Kare planlı harim, köşe tromplarına oturan, sekiz köşeli kasnaklı tek kubbeyle örtülüdür; yamuk planlı avlunun revaklarında bazıları hayvan figürleriyle süslü devşirme sütun ve başlıklar kullanılmıştır. Balkan Savaşı'ndan sonra minaresi yıkıldı, avlu revakları dükkana, ibadet mekanı sinema salonuna çevrildi. 1978 depreminde zarar gören yapının bir bölümü, madde yazıldığında (1997) mağaza olarak kullanılıyordu.
Trabzonlu Aşık Mehmed'in Menazırü'l-avalim adlı eserine göre, 1592–93'te Selanik kadısı olan Taşköprizade Kemaleddin Mehmed Efendi şehrin vakıflarını denetlerken caminin vakfiyesini incelemiş ve yapıyı Hamza Bey'in kızı Hafsa Hatun'un yaptırdığını tespit etmiştir. Cami halk arasında önce Hafsa binti Hamza Bey adıyla anılmış, sonra kurucusunun babasının adıyla tanınır olmuştur.
Bu tespitten yaklaşık yirmi beş yıl sonra harap düşen yapının bu duruma deprem mi yangın mı yüzünden geldiği bilinmez. Camideki 1619 tarihli iki beyitlik Arapça kitabe binanın bir kapıcıbaşı tarafından ihya edildiğini bildirir. Şair ve vakanüvis Mehmed Nergisi'nin yazdığı 25 Şubat 1620 tarihli vakfiye suretini Franz Babinger Almanca çevirisiyle yayımlamıştır. Evliya Çelebi Şubat 1668'de camiyi kalabalık cemaati olan kubbeli güzel bir bina olarak anlatır ve bir kitabesinin kopyasını kaydeder.
Mermer sütunlu son cemaat yerinin orta bölümü kubbeli, yanları çapraz tonozludur. XVI. yüzyıldaki genişletmede harimin iki yanına, kıble duvarında mihrapları bulunan dikdörtgen kanatlar eklenmiştir; güneydeki kanadın planı zamanla bozulmuştur. Minarenin bu kanadın dışında, ana yapıdan uzakta yer alması dikkat çekicidir. Avlunun düzensiz biçimli gözleri aynalı tonozlarla örtülmüş, geç bir dönemde avlunun üstü bir çatıyla kapatılmıştır. Devşirme başlıkların yanında baklavalı Türk başlıkları da vardır; O. Tafrali'nin bu başlıkları Bizans asıllı sayması, sonradan Türklerin şehirdeki Bizans yapılarını yıkıp malzemesini kullandığı iddiasına dayanak yapılmıştır.
Rumeli'deki benzerleri gibi çok uzun gövdeli, pahlı ve kesme taştan olan minareden hiçbir iz kalmamıştır. Selanik'in kaybından sonra bir süre daha ibadete açık kalan caminin kubbesindeki kalem işleri, yazı levhaları ve şamdanlar eski fotoğraflarda görülür; mihrap ile geçmeli ahşap minber de yok olmuştur. Yapı 1953'ten sonra küçük çaplı bir onarım görmüştür.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HAMZA BEY CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Hamza Bey Camii (Selanik) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/hamza-bey-camii-selanik/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları