TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Topkapı Sarayı

Eser · Saray, İstanbul, 1465–1478

Tür
Saray ve köşk
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1465–1478
Topkapı Sarayı
Topkapı Sarayı'nın Babüsselam'ı (Orta Kapı), Birinci Avlu'dan görünüş. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Dosseman)
Haritayı 1465 yılında aç

Sarayburnu'nda yeni saray

Saray, tarihî yarımadanın ucunda Marmara'ya, Üsküdar'a ve Haliç'e bakan, şehre her yönden hâkim bir noktada 700 dönümlük bir alana kurulmuştur. Fetihten sonra Zeytinlik denen Sarayburnu'nda bahçe ve köşklerle başlayan inşaat, Sur-ı Sultani denilen surlarla sürmüştür. Kaynaklar başlangıç ve bitiş tarihlerinde ayrışır; Bab-ı Hümayun'daki 883 (1478) tarihine göre inşaatın daha önce, muhtemelen 1465'te başladığı kabul edilebilir. Beyazıt'taki eski saraydan ayırmak için uzun süre Saray-ı Cedid-i Amire diye anılmış, sonra deniz kıyısındaki toplu köşkün adından ötürü Topkapı Sarayı adını almıştır. XIX. yüzyılın ortalarına kadar her dönemde yeni eklemeler yapılmıştır. Bizans surlarına dayanan saray surlarında, ana giriş olan Bab-ı Hümayun ile Demir Kapısı ve Otluk Kapısı adlı üç büyük kapı ve beş hizmet kapısı vardır.

Üç avlu, üç kapı

Saray, Birun (hizmet ve koruma), Divan-ı Hümayun (yönetim), Enderun (eğitim) ve Harem (özel yaşam) bölümlerinden oluşur ve Bab-ı Hümayun, Babüsselam ve Babüssaade kapılarının açıldığı üç avlu çevresinde şekillenmiştir. Halkın ve askerin girebildiği birinci avluda fırınlar, hastahane ve cebehane olarak kullanılan Aya İrini bulunuyordu. Alay Meydanı denen ikinci avlu devletin yönetim merkeziydi: Kubbealtı'nda divan toplanır, cülus ve bayram törenleri ile elçi kabulleri burada yapılırdı. Fatih döneminde tasarlanan Adalet Kulesi, hükümdarın divanı görünmeden izleyebilmesini sağlıyordu. 1574 yangınından sonra Mimar Sinan'ın yeniden yaptığı mutfaklar günde 1500 ile 3000 kişilik yemek hazırlayabiliyordu.

Enderun ve Harem

Babüssaade'den girilen üçüncü avluda Arz Odası, Enderun Kütüphanesi ve Has Oda bulunur; Yavuz Sultan Selim döneminde kutsal emanetler getirildikten sonra Has Oda daha çok Hırka-i Saadet Dairesi diye anılmıştır. Harem'in gelişmesi büyük ölçüde Kanuni Sultan Süleyman'ın uzun saltanatına dayanır; XVI. yüzyıl sonuna doğru başlayan eklemeler XIX. yüzyılın ortalarına kadar sürmüş ve plansız, iç içe bir yapı ortaya çıkmıştır. Dairenin en itibarlısı daima Valide Sultan'dı. III. Mehmed'den sonra şehzadelerin sancağa gönderilmesinden vazgeçilince şehzadeler Harem'deki Şimşirlik denen dairede yaşamaya başlamıştır. Fatih dönemi kayıtlarına göre saray halkı 726 kişi civarındaydı; Harem ve hükümdarın yakın hizmetindekilerle birlikte 1500'ü aştığı söylenebilir.

Köşkler ve çiniler

Sarayın ilk yapılarından Çinili Köşk kitabesine göre 1472'de tamamlanmış ve 1875'lerde müzeye dönüştürülmüştür. Dördüncü bölümün en önemli yapıları IV. Murad'ın yaptırdığı Revan ve Bağdat köşkleridir; sarayda yapılan son köşk ise Abdülmecid'in Mecidiye Köşkü'dür. Gülhane Kasrı ve Şevkiye Kasrı gibi bazı köşkler günümüze ulaşmamıştır. Sünnet Odası, Arz Odası, Hırka-i Saadet Dairesi ve Harem'deki çiniler sarayı âdeta bir çini müzesine çevirir. Enderunlu ağaların kullandığı Ağalar Camii bugün Topkapı Sarayı Müzesi'nin yazma eserler kütüphanesi olarak kullanılmaktadır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “TOPKAPI SARAYI” (Zeynep Tarım Ertuğ)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Topkapı Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/topkapi-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları