TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1458–1459

Eyüp Sultan Camii, Ebu Eyyub el-Ensari'nin kabri çevresinde oluşan külliyenin merkezidir. Cami, medrese, aşhane-imaret, hamam ve türbeden oluşan külliyeyi Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'un fethinin hemen ardından yaptırmıştır. Ayvansarayi'ye göre cami 1458–59'da yapılmıştır. Yüzyıllar boyunca padişahlar ve devlet adamları caminin ve türbenin onarımına, süslenmesine katkıda bulunmuştur.
1766 depreminde ağır hasar gören cami 1776'daki onarımla kurtarılamadı; III. Selim döneminde 1798'de temeline kadar yıkılarak yeniden yapıldı. Eski yapıdan yalnız minareler kaldı. Yeni cami 7 Temmuz 1800'de tamamlandı ve 25 Ekim 1800'de selamlık töreniyle resmen açıldı. Klasik geleneğe belli ölçüde bağlı kalan yapıda 16 metre çapındaki kubbe sekiz desteğe oturur; paye başlıkları ve minber barok üsluptadır. Türbe bu inşaat sırasında avlunun dışında kaldı. Caminin son büyük onarımı 1956–1958'de Vakıflar İdaresi tarafından yapıldı.
Aslı kaybolunca 1582'de yeniden yazılan vakfiyeye göre Eyüp semtinin tamamı ile Eğrikapı'dan Alibeyköy'e ve Haliç boyunca uzanan geniş bir arazi, ayrıca Rumeli ve Anadolu'da birçok köy külliyeye vakfedilmişti. Cümle kapısı üzerindeki dört mısralık kitabe ilk caminin yapım tarihini verir. Sonraki dönemlerde I. Ahmed muvacehe penceresini açtırdı; III. Ahmed döneminde 1723–24'te mahya kurulabilmesi için minareler yükseltildi, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa da türbeyi onarıp gümüş parmaklık taktırdı. Kızlarağası Hacı Beşir Ağa 1732–33'te iki mahfil yaptırdı.
Yeniden yapım, bina emini Uzun Hüseyin Efendi'nin idaresinde yirmi sekiz ay sürdü; bu sırada şadırvan üstündeki Sinan Paşa Köşkü, Beşir Ağa'nın mahfilleri ve medrese odaları da yıkıldı. Dış avlunun Musalla Kapısı üzerinde şair Sururi'nin, taç kapı üzerinde şair Arif'in 1800 tarihli uzun kitabeleri vardır. Beş bölümlü son cemaat yerinin ortadaki kubbesi ovaldir. Harimin sekiz destekli düzeni, Mimar Sinan'ın bazı eserlerinde kullandığı sistemin son uygulamasıdır; kubbe sekiz yönden eksedralarla desteklenir. Avlunun ortasındaki sofanın köşelerinde halkın “hacet çeşmeleri” dediği barok süslemeli küçük mermer çeşmeler bulunur.
Türbeyi avludan ayıran, çeşitli dönemlere ait çinilerle kaplı duvarda I. Ahmed'in 1613'te yaptırdığı üç pencereli mermer sebil ile tunç şebekeli büyük bir hacet penceresi bulunur. Türbe kapısı üstünde Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi'nin otuz altı mısralık manzumesi yer alır. Sekizgen planlı kesme taş türbenin iç duvarları alt pencerelere kadar çinilerle kaplıdır; üstteki çini kuşakta lacivert zemin üzerine beyaz celi hatla besmele ve Tevbe suresinden ayetler yazılıdır. Sandukayı III. Selim döneminden 1792–93 tarihli gümüş bir şebeke çevirir. Türbede saklanan sancak-ı şerif, 1730'daki Patrona İsyanı sırasında saraya götürülmüştür.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “EYÜP SULTAN KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Eyüp Sultan Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/eyup-sultan-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları