TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Kale, İstanbul, 1452

Rumelihisarı, II. Mehmed'in (Fatih) İstanbul'un fethinden önce Boğaz'ı denetim altına almak için Avrupa yakasında yaptırdığı kaledir. Yapıldığı günden itibaren Kal'a-i Cedid, Yenihisar, Boğazkesen Hisarı, Nikhisar gibi adlarla anılmıştır. Kalenin inşa kitabesi yoktur; Bizanslı tarihçi Dukas işe 1452 Mart ayının sonlarında başlandığını yazar, çeşitli kaynaklardan inşaatın dört beş ay kadar sürdüğü sonucuna varılır. Zağanos Paşa Kulesi'ndeki Arapça kitabe yapının Receb 856'da (Temmuz-Ağustos 1452) tamamlandığını bildirir.
Dukas'a göre Fatih, üç büyük kule dışındaki inşaatı kendisi üstlenmiş, kuleleri üç paşaya paylaştırmıştır: sahildeki kuleyi Çandarlı Halil Paşa yaptıracaktı; öbür ikisi için Sarıca ve Zağanos paşaların adları geçer, ama hangisinin hangi kuleyi yaptırdığı belirtilmez. Kemalpaşazade'de bir kuleyi Şehabeddin Paşa'nın yaptırdığı da yazılıdır; kulelerin banileri konusunda farklı görüşler vardır.
Kale kabaca dikdörtgen planlıdır; kuzey-güney yönünde 250 m. uzunluğa, doğu-batı yönünde 125 m. genişliğe ulaşır. Üç büyük kuleyle birlikte toplam on yedi burcu vardır. Yapımında çoğunlukla düzeltilmiş moloz taş, aralarda az miktarda tuğla ve kıyıya yakın yerlerde devşirme taş kullanılmıştır. A. Gabriel'in 1943'te yayımlanan çalışmasında üç büyük kuleye verdiği A, B, C harfleri bugün de kullanılır. Kuzeybatıdaki daire planlı Sarıca Paşa Kulesi 28 m. yüksekliğinde, 7 m. duvar kalınlığındadır; sahildeki onikigen Çandarlı Halil Paşa Kulesi 22 m., güneybatıdaki Zağanos Paşa Kulesi 21 m. yüksekliktedir. Kuleleri bağlayan surların yüksekliği araziye göre 5-10 m. arasında değişir ve üstlerinde devriye yolu dolaşır.
Kalenin dışarı açılan beş kapısı vardır; Evliya Çelebi bunları Hisarpeçe, Dizdar, Sel ve Dağ kapıları diye anar. Deniz tarafındaki kapının önünde, onu korumak için yapılmış hilal biçimli bir dış duvar olan Hisarpeçe uzanır. Kale içindeki cami günümüze ulaşmamış; yalnız yıkık minaresi ve temelleri kalmıştır. Temelleri yuvarlak bir sarnıcın içine oturan caminin kare planlı küçük bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. Minaresinde tek parça meşe tomruğu oyularak yapılmış, benzeri bilinmeyen bir ahşap merdiven bulunduğu belirtilir.
Fetihten önce Bizans'a izinsiz geçişleri önleyen hisar, fetihten sonra stratejik önemini yitirmiş ve devlet hapishanesi olmuştur. 1509 depreminde zarar görmüş, XVII. yüzyılın ortalarında bir yangın geçirmiş, Osmanlı döneminde son olarak III. Selim zamanında onarılmıştır. Sonra kendi haline bırakılan kale en kapsamlı restorasyonunu 1953'te görmüştür: yıkık sur, burç ve dendanlar tamamlanmış, içerideki mahallenin ahşap evleri kaldırılmış, caminin yeri sahneye, karşısındaki yamaç seyirci basamaklarına dönüştürülmüştür. Madde, kalenin bu onarımla kurtarıldığını, ancak açık hava tiyatrosu gibi eklemelerin yapının tarihî karakterine uymadığı için eleştirildiğini belirtir. Kale bugün Hisarlar Müzesi olarak hizmet vermektedir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “RUMELİHİSARI” (Abdullah Mehmet Avunduk)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Rumelihisarı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/rumelihisari/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları