Tüm turlarTRENDEFRAR
Osmanlı toprakları

Harita turu · 1630–1683 · 9 durak · 5 dk okuma

Evliya Çelebi'nin yolculukları

İstanbul'dan Kahire'ye: Seyahatname'nin kırk yılı aşan yolculukları

Kaydırarak ilerle ↓

19 Ağustos 1630

Bir rüya ve İstanbul

Seyahatname yazmasının VII. cildinden bir metin sayfası.
Seyahatname yazmasının VII. cildinden bir metin sayfası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Evliya Çelebi, eserindeki bilgilere göre 25 Mart 1611'de İstanbul'da Unkapanı'nda doğdu; babası sarayın kuyumcubaşısı Derviş Mehmed Zılli Efendi'ydi. Medresede ve Enderun'da okudu, güzel sesi sayesinde musiki eğitimi aldı; kendi ifadesine göre IV. Murad'ın huzuruna sık sık çıkıyordu. Seyahatlerini 1630'da aşure gecesi gördüğü bir rüyaya bağlar: Ahi Çelebi Camii'nde Hz. Peygamber'in elini öperken “Şefaat” diyecek yerde “Seyahat ya Resulallah” der. Rüyayı yorumlayan Kasımpaşa Mevlevihanesi şeyhi Abdullah Dede'nin önce İstanbul'u yazması öğüdüyle doğduğu şehri semt semt gezdi; meclislere ve kahvehanelere uğrayıp bilgi topladı. Seyahatname'nin I. cildi bütünüyle İstanbul'a ayrılmıştır.

1640

İlk yolculuk: Bursa

Bursa Ulucami, Hisar'dan görünüş; arkada Uludağ.
Bursa Ulucami, Hisar'dan görünüş; arkada Uludağ. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Canercangul)

İstanbul dışına ilk seyahatini 1640'ta, babasından izin almadan Bursa'ya yaptı. Dönüşünde babası ona seyahat izni verdi ve gördüklerini bir seyahatname halinde yazmasını öğütledi. Muhtemelen bu yıllarda, ailesinin bağlantıları dolayısıyla Kütahya, Manisa ve İzmit'e de kısa yolculuklar yaptı; atalarının Kütahya'da oturduğu, fetihten sonra İstanbul'a yerleştiği anlaşılır. Seyahatname'de her şehir, kalesinden türbelerine kadar belirli bir düzen içinde anlatılır. TDV'ye göre Evliya'nın verdiği sayılar zaman zaman abartılı olsa da çoğu kez gerçek rakamlarla örtüşür; ancak eserde mübalağa yanında yanlış aktarmalar ve çelişkiler de sıktır. Evliya okurun ilgisini çekmek için akla sığmayan garip olaylara yer verir, bazen duyduğu bir hikâyeyi kendisi yaşamış gibi anlatır.

1641 – 1645

Trabzon, Azak ve Kırım

Bahçesaray'daki Kırım hanlarının sarayında Büyük Han Camii.
Bahçesaray'daki Kırım hanlarının sarayında Büyük Han Camii. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Sergiy Klymenko)

Uzak memleketlere ilk seyahati, Ketenci Ömer Paşa'nın Trabzon'a vali olmasıyla başladı: paşanın yanında deniz yoluyla Trabzon'a, oradan Anapa'ya gitti. 1637'de Kazakların eline geçen Azak Kalesi'ni geri almak için Hüseyin Paşa kumandasında 1641'de yapılan sefere katıldı. Üç ay kadar süren kuşatma sonuçsuz kalınca Kırım'a geçip Bahadır Han'a misafir oldu, kışı Bahçesaray'da geçirdi ve baharda Azak'ın fethinde bulundu; Azak maddesine göre 1642'de Osmanlı ordusu ile Kırım hanı gelince Kazaklar kaleyi ateşe verip kaçmıştı. İstanbul'a deniz yoluyla dönerken gemisi şiddetli bir fırtınada batma tehlikesi geçirdi; muhtemelen bu korkuyla dört yıl kadar yola çıkmadı. 1645'te Yusuf Paşa'nın ordusuyla Girit seferine katılıp Hanya Kalesi'nin fethini gördü.

1646 – 1650 ve 1650'ler

Doğu sınırı: Erzurum, Tebriz, Van

Jean Chardin'in seyahatnamesinden 1673'te Tebriz'in görünüşü.
Jean Chardin'in seyahatnamesinden 1673'te Tebriz'in görünüşü. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

1646'da Defterdarzade Mehmed Paşa Erzurum beylerbeyi olunca Evliya onun maiyetine müezzin ve musahip olarak girdi. Beylerbeyinin Şuşik seferine katıldı, Tebriz'e dönen Safevi elçisine refakat etti; Azerbaycan ve Gürcistan'ı dolaşıp Bakü, Tiflis, Revan, Gümüşhane ve Tortum taraflarını gördü, Gönye'nin fethiyle Gürcistan seferlerinde bulundu. Varvar Ali Paşa isyanına da tanık oldu. Ağustos 1648'de Murtaza Paşa ile Şam'a gidip Suriye ve Filistin'in birçok şehrini gezdi, 1650'de Sivas üzerinden İstanbul'a döndü. 1650'lerde akrabası Melek Ahmed Paşa Van beylerbeyi olunca yeniden doğuya gitti; Doğu Anadolu'yu dolaştı, çeşitli görevlerle İran ve Bağdat taraflarına geçti. Seyahatname'nin IV. cildi Diyarbekir, Bitlis, Van ile İran'da Tebriz ve Hemedan gibi yerleri anlatır.

1651 – 1662

Melek Ahmed Paşa ile Rumeli'de

Köstendil'deki Fatih Sultan Mehmed Camii.
Köstendil'deki Fatih Sultan Mehmed Camii. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Edal Anton Lefterov)

Melek Ahmed Paşa 1650'de sadrazam olunca Evliya onun en yakın adamlarından biri oldu; paşanın yanından ayrılmadığı için kendisine “Melek Ahmed Paşalı” denir. Paşa, zorla ayarı düşük akçe sürmesinin yol açtığı esnaf ayaklanmasıyla azledilip Özü beylerbeyi yapılınca Evliya da onunla gitti; Rusçuk, Silistre ve Babadağı'nı görüp köy ve kasabaların tahririnde bulundu. Mayıs 1657'de Rákóczi'ye karşı sefere, sonra Kırım Hanı IV. Mehmed Giray'ın yanında Ruslara ve Kazaklara karşı seferlere katıldı. 1659'da Boğdan voyvodasını ülkesine götüren kafileyle yola çıktı, Varad seferinde bulundu, Bosna beylerbeyi Melek Ahmed Paşa'nın yanında Bosna'yı dolaştı ve 1661'de Köse Ali Paşa'nın Erdel seferine katıldı. Köstendil Camii'ndeki 1661 tarihli duvar yazısı da onun izidir. Kışı Belgrad'da geçirdikten sonra Arnavutluk'ta mal tahsiliyle görevlendirildi.

1663 – 1665

Uyvar seferi ve Viyana elçiliği

1663 Uyvar (Neuhäusel) kuşatmasını gösteren dönemin İtalyan gravürü.
1663 Uyvar (Neuhäusel) kuşatmasını gösteren dönemin İtalyan gravürü. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

1663'te Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa'nın Avusturya seferine katıldı ve bütün safhalarında bulundu; Uyvar maddesine göre kale 17 Ağustos – 26 Eylül 1663 süren kuşatmadan sonra teslim alındı. Hersek'te Venedik sınırındaki harekâta katıldıktan sonra Macaristan'a dönüp Raab Muharebesi'ne tanık oldu ve onu geniş biçimde anlattı. 9 Ağustos 1664'teki Vasvar Antlaşması'ndan sonra elçi Kara Mehmed Paşa'nın maiyetinde Viyana'ya gitti; Avusturya arşivindeki bir belge onun 1665'te bu heyette müezzin olarak bulunduğunu gösterir. İmparator I. Leopold ve Montecuccoli ile görüştüğünü, izin belgesiyle Almanya, İsveç, Danimarka, Hollanda ve Fransa'yı gezdiğini yazar. TDV'ye göre bu Batı Avrupa yolculuğu, birkaç klişe bilgiyle kısaca anlatılan, planlanmış ama gerçekleştirilememiş bir kurmaca yolculuktur.

1665 sonrası – Aralık 1670

Kırım'dan Kandiye'ye

Antoine de Fer'in 1669 tarihli gravüründe Osmanlı ordusunun kuşattığı Kandiye.
Antoine de Fer'in 1669 tarihli gravüründe Osmanlı ordusunun kuşattığı Kandiye. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Viyana'dan bir süre sonra, kendi yazdığına göre, Kırım yoluyla Kafkasya'ya geçip Volga boylarına çıktı, bu yöreleri dolaştıktan sonra bir elçilik kafilesine katılarak Azak Kalesi'ne döndü. Kefe'den Bahçesaray'a giderek Kırım hanı Adil Giray'ın bazı seferlerinde bulundu ve Mayıs 1668'de İstanbul'a döndü. Seyahatname'nin VII. cildi Kırım, Dağıstan ve Kafkas kavimlerinin dil, örf ve âdetlerini de anlatır. Aynı yılın aralık ayında Edirne, Gümülcine ve Selanik gibi Rumeli şehirlerini gezdi, Anabolu'dan gemiyle Girit'e geçti. Kandiye kuşatmasının çeşitli safhalarına tanık oldu ve Kandiye Fetihnamesi'ni eserine koydu; şehir 6 Eylül 1669'da anlaşmayla teslim alındı. Ardından Mora'da Manyot asilerinin bastırılmasında bulundu, Arnavutluk'u dolaşıp Aralık 1670'te İstanbul'a döndü.

Mayıs 1671'den itibaren

Hac yolunda

Mekke'deki Mescid-i Haram'ı ve Kâbe'yi gösteren İznik çinisi (Victoria and Albert Müzesi).
Mekke'deki Mescid-i Haram'ı ve Kâbe'yi gösteren İznik çinisi (Victoria and Albert Müzesi). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Kadir gecesi Eyüp Sultan'ın kabrini ziyaret ettikten sonra rüyasında babası ve hocası ona hacca gitmesini öğütlemişti. Evliya Mayıs 1671'de dostu Saili Çelebi, üç yoldaşı ve sekiz kölesiyle İstanbul'dan çıktı; ilk kez bir kafileye katılmadan kendi küçük grubuyla uzun bir yolculuğa başlıyordu. Bursa, Kütahya ve Afyon'dan İzmir'e indi, Sakız ve Sisam adalarına geçti; Aydın'ı, Menteşe kıyılarını, İstanköy ve Rodos'u dolaştı, adaları anlatırken Rodos defterhanesinden yararlandı. Sonra daha önce göremediği Güney Anadolu şehirlerini gezdi; Adana'da 1671 tarihli bir duvar yazısı tespit edilmiştir. Maraş, Ayıntab ve Kilis üzerinden Suriye'ye geçti ve Şam'dan, Beylerbeyi Hüseyin Paşa'nın da bulunduğu kafileyle hacca gitti. Hac güzergahını IX. ciltte ayrıntılı biçimde kaydetti.

Hacdan sonra – 1682 ya da 1684 (?)

Mısır'da son yıllar

Alain Manesson Mallet'nin Description de l'Univers adlı eserinden (ilk baskı 1683) Kahire görünüşü.
Alain Manesson Mallet'nin Description de l'Univers adlı eserinden (ilk baskı 1683) Kahire görünüşü. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Hac farizasını yerine getirdikten sonra Mısır'a geçti; buradan bütün bölgeyi, Sudan ve Habeş eyaletlerini gezdi. Tur-i Sina'daki Saint Catherine Manastırı'nda kendisine verilmiş Yunanca bir yol tezkeresi, eseri dışında varlığını gösteren iki belgeden biridir. Mısır'da on yılı aşkın bir süre kaldı ve eserini burada yazdı; tamamı Mısır'a ayrılan X. cilt eksik olarak birdenbire bittiği için onu tamamlayamadan öldüğü tahmin edilir. Ölüm yeri ve tarihi kesin değildir: M. Cavid Baysun önce 1682 civarını önermiş, sonra onun II. Viyana Kuşatması'nı gördüğünü ve 1684'te hayatta olduğunu belirtmiştir; İstanbul'a dönüp aile kabristanına gömüldüğü de iddia edilir. Seyahatname'nin yazmaları 1742'de Mısır'dan İstanbul'a, Hacı Beşir Ağa'ya gönderildi.

Turun sonu

Metinler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aşağıdaki maddelerine dayanır. Sınırlar atlasın bölge verisinden çizilir ve yaklaşıktır; yöntem için Yöntem sayfasına bakın.

Kaynaklar

Diğer turlar