Tüm turlarTRENDEFRAR
Osmanlı toprakları

Harita turu · 1539–1588 · 9 durak · 5 dk okuma

Mimar Sinan'ın eserleri

Ağırnas'tan Süleymaniye'ye: bir devşirmenin Osmanlı mimarbaşısı oluşu

Kaydırarak ilerle ↓

1491 öncesi – Yavuz Selim dönemi

Ağırnas'tan devşirme

Süleymanname'den (1558) bir minyatür: Balkanlar'da devşirilen Hıristiyan çocukların deftere kaydı.
Süleymanname'den (1558) bir minyatür: Balkanlar'da devşirilen Hıristiyan çocukların deftere kaydı. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Sinan, Tezkiretü'l-bünyan'da kendini Yavuz Sultan Selim döneminin devşirmesi olarak tanıtır ve Kayseri sancağında ilk oğlan devşirmenin o zaman yapıldığını söyler; bu dönemde Rumeli'nin yanı sıra Anadolu'dan da devşirme yapılmasına karar verilmişti. Kayseri'deki akrabalarıyla sonraki yıllarda süren yazışmaları, belgelerle desteklenen Ağırnas kökenini doğrular. Hıristiyan bir ailenin çocuğuydu; TDV maddesine göre en yatkın ihtimal, bölgede öteden beri yerleşik Türkçe konuşan Ortodoks bir aileden gelmesidir. Ne zaman devşirildiği bilinmez; İstanbul'a geldiğinde yirmi iki yaşında olduğu ileri sürüldüğünden 1491'den önce doğduğu kabul edilir. Atmeydanı'na bakan bir okulda eğitim gördü ve kendi isteğiyle neccarlık, yani dülgerlik sanatına yöneldi.

1521 – 1537

Seferlerde bir yeniçeri

Süleymanname'den Mohaç Muharebesi (1526) minyatürü: atlı Kanuni Sultan Süleyman, yeniçeriler ve toplar.
Süleymanname'den Mohaç Muharebesi (1526) minyatürü: atlı Kanuni Sultan Süleyman, yeniçeriler ve toplar. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Sinan, padişahın hizmetinde Arap ve Acem diyarlarını dolaştığını anlatır; Çaldıran'da bulunduğuna dair bilgiler şüphelidir, ama Mısır seferine katıldığı ve Selçuklu, Safevi ve antik yapıların onu çok etkilediği açıktır. Kesin olarak katıldığını söylediği ilk seferler Kanuni Sultan Süleyman'ın Belgrad (1521) ve Rodos (1522) seferleridir; bunlara yeniçeri piyadesi olarak katıldı ve hizmetleri karşılığında atlı sekbanlar arasına girdi. Ardından Mohaç Muharebesi'nde bulundu ve acemi oğlanları yayabaşısı oldu; sonra kapı yayabaşısı ve zemberekçibaşı oldu. 1532 Alaman ve 1534 Irakeyn seferlerinde dikkat çekti; kendi anlatımına göre Lutfi Paşa'nın emriyle Tatvan'da üç kadırga yapıp silahlandırdı ve Safevi birlikleri hakkında bilgi topladı. 1537'de haseki olarak Korfu seferine katıldı.

1538 – 1539

Prut köprüsü ve mimarbaşılık

Seyyid Lokman'ın Tarih-i Sultan Süleyman'ından (y. 1579) ayrıntı: elinde arşın tutan, Mimar Sinan olduğu düşünülen figür.
Seyyid Lokman'ın Tarih-i Sultan Süleyman'ından (y. 1579) ayrıntı: elinde arşın tutan, Mimar Sinan olduğu düşünülen figür. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

1538 Boğdan seferinde ordunun Prut nehrinin karşı yakasına geçirilmesi istenince Lutfi Paşa'nın tavsiyesiyle bu iş Sinan'a verildi. Kırk sekiz yaşındaki Sinan'ın su üzerinde ahşap inşaattaki ustalığını gösteren ve on üç günde kurduğu köprü adeta efsane oldu. Köprüyü korumak için bir kule yapılması teklifine karşı çıktı, bu yüzden Lutfi Paşa ile tartıştı ve başına bir iş geleceğinden endişelendi. Ama Lutfi Paşa onu takdir etti ve Acem Alisi diye tanınan mimarbaşının ölümünden (1537) sonra Sinan'ı bu göreve getirdi; Sinan ölümüne kadar mimarların reisi olarak kaldı ve belgeleri “Hassa mimarlarının başı” diye imzaladı. Başmimar olduktan sonra yaptığı ilk eser, İstanbul'da Hürrem Sultan adına kurulan Haseki Külliyesi'dir; tek kubbeli camisi 1538–39'da inşa edildi.

Haziran 1543 – Ağustos 1548

Şehzade: “çıraklık eserim”

Şehzade Camii, batıdan, Zeyrek tarafından görünüş.
Şehzade Camii, batıdan, Zeyrek tarafından görünüş. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, R Prazeres)

Kanuni Sultan Süleyman, Manisa sancağında valiyken 1543'te ölen oğlu Mehmed adına bir külliye yaptırmak istedi ve iş, o sırada elli dört yaşındaki Sinan'a verildi. İnşaata Haziran 1543'te başlandı; önce şehzadenin gömüldüğü türbe bitti, 23 Mayıs 1544'te temeli atılan cami Ağustos 1548'de ibadete açıldı. Sinan'ın tasarladığı bu ilk selatin külliyesinde merkezi kubbe dört yarım kubbeyle desteklenir; payandalar revaklı galerilerin içine gizlendiği için taşıyıcı olmaktan çıkan duvarlar çok sayıda pencereyle açılabildi. Sinan bu camiyi “çıraklık eserim” diye anar. Aynı yıllarda Üsküdar'da, Kanuni'nin kızı Mihrimah Sultan adına yapıldığı kabul edilen külliyeyi de kurdu; camisi kitabesine göre 1547'de tamamlandı.

13 Haziran 1550 – 15 Ekim 1557

Süleymaniye: “kalfalık eserim”

Süleymaniye Külliyesi, havadan görünüş; arkada Haliç ve Boğaz.
Süleymaniye Külliyesi, havadan görünüş; arkada Haliç ve Boğaz. · Görsel: Wikimedia Commons (CC0)

Kanuni adına kurulacak külliye için Beyazıt'taki Eski Saray arazisinin bir kısmı ayrıldı. Temel atma günü olarak 13 Haziran 1550 kabul edilir; padişahın da bulunduğu törende ilk taşı Şeyhülislam Ebussuud Efendi koydu. Yapıların şehrin her yanından nasıl görüneceği önceden çizilen projelerle belirlenmişti; Haliç'e bakan tepe, yamacın devamı gibi yükselen piramidal bir kütleyle tamamlandı. Temelden yedi yıl sonra, 15 Ekim 1557 Cuma günü cami açıldı; Sinan anahtarı padişaha kendi eliyle verdiğini anlatır. 27,40 metre çaplı ana kubbe dört büyük ayağa oturur. Külliyede medreseler, darülhadis, tıp medresesi ve şifahane, imaret, han, hamam ve mimarın kendi türbesi bulunur. Sinan Süleymaniye'yi “kalfalık eserim” diye niteler; Kanuni'nin 1566'daki ölümünden sonra türbesini de o yaptı.

1553 – 1559

Şam'da bir Süleymaniye

Şam'daki Süleymaniye Külliyesi: kubbeli revaklar ve caminin iki minaresi.
Şam'daki Süleymaniye Külliyesi: kubbeli revaklar ve caminin iki minaresi. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Khaled ajlani)

Kanuni'nin Şam'da yaptırdığı Süleymaniye Külliyesi'nin camisi ve müştemilatı 1554–1559 yılları arasında inşa edildi; caminin kitabesine göre inşaat 962'de başladı, 966'da bitti. Bu yapılar Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde kayıtlıdır, fakat inşaatı yerinde başkaları yürüttü. İstanbul Süleymaniyesi'nin inşaat defterlerine göre Kasım-Aralık 1553'te Muslihuddin Halife adlı bir Hassa mimarı Sinan'ın aracılığıyla Şam'a gönderildi; Şam beylerbeyinin 17 Haziran 1560 tarihli mektubundan ise inşaattan Şamlı Todoros adlı hıristiyan bir mimarın sorumlu olduğu anlaşılır. O sırada Şam valisi olan Şemsi Ahmed Paşa'nın inşaata nezaret ettiği düşünülür. Camiyi örtecek kurşun İstanbul'dan gönderildi, oranlar ve ayrıntılar ise yerel iş gücünü gösterir. Külliyeye II. Selim zamanında, 1566–1567'de bir medrese ve arasta eklendi.

1568 – 1574

Edirne Selimiye

Edirne Selimiye Camii, dört minaresiyle uzaktan görünüş.
Edirne Selimiye Camii, dört minaresiyle uzaktan görünüş. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Dosseman)

II. Selim adına Edirne'de, eski saray alanındaki Kavak Meydanı'nda kurulan külliyenin camisini, medreselerini ve arastanın doğu yönündeki dükkânları Sinan 1568–1574 yılları arasında yaptı; arastanın kalanı ve sıbyan mektebi, padişahın ölümünden sonra Mimar Davud Ağa'ya bağlanır. Sinan bu cami tamamlandığında seksen üç yaşındaydı ve yaşlılığı yüzünden “Koca” lakabıyla anılıyordu; Selimiye onun en büyük eseri olarak gösterilir. Sekiz ayağa oturan merkezi kubbe 31,30 metre çapında, 42,25 metre yüksekliktedir; TDV maddesine göre Selimiye mekân bütünlüğüyle Süleymaniye dahil bütün sultan camilerini ve Ayasofya'yı geride bıraktı. Dört minare ilk kez kubbeli ana mekânın köşelerinden yükselir; 70,89 metrelik minareler üçer şerefelidir ve şehre yaklaşanlara 10-15 kilometreden görünür.

1560'lar – 1578

Rumeli yolunda köprüler ve menziller

Vişegrad'daki Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü, Drina Nehri üzerinde.
Vişegrad'daki Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü, Drina Nehri üzerinde. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Julian Nyča)

Sinan'ın eserlerinin sayısı tartışmalıdır: dönem kaynaklarının karşılaştırılmasıyla 452 yapılık bir liste çıkarılmış, bazı el kitapları 350 civarında eserden söz eder. TDV maddesine göre başmimar her yapıyı bizzat kurmamış, bazılarının yalnız planını çizmiş, inşaatı yardımcılarıyla denetlemiştir; uzak yapı alanlarına ustalar, kalfalar ve planlar ulaşıyordu. İstanbul'dan Edirne'ye ve Orta Avrupa'ya giden yol bunun iyi bir örneğidir. Büyükçekmece Köprüsü'nün kitabesinde yapanın adı “Yusuf İbn Abdullah” diye geçer; köprü başındaki kervansaray da büyük ihtimalle Kanuni devrinde Sinan'ın eseridir. Sokullu Mehmed Paşa'nın Lüleburgaz'daki menzil külliyesi 1569'da, en geç 1570'lerin başında tamamlandı. Yine Sokullu adına Vişegrad'da Drina üzerine yapılan köprünün kitabeleri 985 (1577–78) tarihini verir; bazı araştırmacılar birini 979 (1571–72) diye okur.

1584 – 1588

Hac, ölüm ve türbe

Süleymaniye'deki Mimar Sinan Türbesi: sarıklı mezar taşı, önünde kitabenin okunuşunu veren levha.
Süleymaniye'deki Mimar Sinan Türbesi: sarıklı mezar taşı, önünde kitabenin okunuşunu veren levha. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY 3.0, Nérostrateur)

Sinan 1584'te hacca giderken yerine Mehmed Subaşı diye tanınan mimarı vekil bıraktı. Dönüşte, yüz yaşına yaklaşmış olduğu halde görevini büyük bir coşkuyla sürdürdü ve 1588'de öldü. Hayat hikâyesini onun anlattıklarından derleyen Tezkiretü'l-bünyan'ın yazarı, yakın dostu şair Sai Mustafa Çelebi, mezar kitabesini “Geçti bu demde cihandan pir-i mimaran Sinan” mısraıyla bitirdi. Sinan bugün Süleymaniye Külliyesi'nin bir köşesindeki küçük toprak parçasında, kendi türbesinde yatar. Tarihsiz vakfiyesine göre eşi Mihri ondan önce ölmüş, oğlu Mehmed Bey şehit düşmüştü; vakfiyede iki kızının ve iki torununun adı geçer. Vakfiyede on sekiz ev, otuz sekiz dükkân, araziler, bahçe, değirmen ve 300.000 akçe nakit sayılır. TDV maddesi onu Osmanlı mimarisini dünya mimarlığının zirvesine taşıyan isim olarak anar.

Turun sonu

Metinler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aşağıdaki maddelerine dayanır. Sınırlar atlasın bölge verisinden çizilir ve yaklaşıktır; yöntem için Yöntem sayfasına bakın.

Kaynaklar

Diğer turlar