Tüm turlarTRENDEFRAR
Osmanlı toprakları

Harita turu · 1487–1554 · 9 durak · 5 dk okuma

Piri Reis ve Osmanlı denizciliği

Gelibolu'dan Hürmüz'e: Akdeniz'den Hint Okyanusu'na uzanan bir denizci ve haritacı hayatı

Kaydırarak ilerle ↓

1470 – 1487

Gelibolulu bir denizci ailesi

Kitab-ı Bahriye'den Gelibolu haritası.
Kitab-ı Bahriye'den Gelibolu haritası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Piri Muhyiddin b. Hacı Mehmed Gelibolu'da doğdu; amcası Kemal Reis'le birlikte geçirdiği yıllar dikkate alınarak 1470 civarında doğduğu ileri sürülür. Hayatına dair bilgiler daha çok kendi eseri Kitab-ı Bahriye'deki anlatımlara dayanır. Amcası Kemal Reis de aslen Gelibolulu idi; bazı kaynaklar onun Karaburunlu olduğunu söyler. Kemal Reis 1470'te Veziriazam Mahmud Paşa ile Eğriboz seferine bir azap neferi olarak katılmış, ardından donattığı bir kalyatayla Venedik gemilerine, kale ve sahillerine karşı akınlara başlamıştı. 1487'de II. Bayezid, İspanya'da katliama uğrayan Endülüs müslümanlarının yardım isteklerine karşılık Kemal Reis ve beraberindeki denizcileri, hazırlattığı filo ve mühimmatla Güneybatı İspanya'yı vurmakla görevlendirdi. Kemal Reis bu akınlarda bir İspanyol donanmasını yenip Maleka'yı yağmaladı; Kuzey Afrika'da Cerbe, Bicaye ve Bune'yi üs edindi.

1487 – 1495/96

Amcasıyla Batı Akdeniz'de

Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından Batı Avrupa ve Kuzey Afrika haritası.
Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından Batı Avrupa ve Kuzey Afrika haritası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Kitab-ı Bahriye'de anlattığına göre Piri, Kemal Reis'le birlikte Venedik'e ait kale ve sahiller başta olmak üzere bütün Akdeniz'de korsanlık yaptı. Toulon'un güneydoğusundaki İzledare (Üçadalar) yakınında üç tüccar gemisine el koyup Tunus'ta sattılar, Mayorka yakınlarında bir gözcü kalesi aldılar. Korsika yakınlarındaki Pianosa adasını ele geçirip yağmaladılar, Belensiye (Valencia) önlerinde yedi gemi zaptettiler; Pantelarya adasını ise rüzgâr yön değiştirdiği için alamadan döndüler. Kuzey Afrika'da Bune ve Sefakus'ta iki kez kışladılar; Piri, Tunus Sultanı Mevlay Muhammed'le görüştüğünü ve Bicaye'deki bir zaviyede kaldıklarını yazar. Kemal Reis 1492'de Fransa sahillerini, Balear adalarını ve Malta'yı vurduktan sonra ganimetle Gelibolu'ya geldi ve maaşa bağlandı. Piri'nin katıldığı bu akınlar 1495–96'ya kadar sürdü.

1495 – 1510

Devlet hizmetinde, amcasının yanında

Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından İskenderiye haritası.
Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından İskenderiye haritası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

II. Bayezid, Venedik'e karşı donanmayı büyütmek için Kemal Reis'i 1495'te İstanbul'a çağırdı; Piri de muhtemelen onun yanındaydı. Amcasının Anadolu'daki Haremeyn vakıflarının gelirlerini deniz yoluyla İskenderiye'ye götürmesinde ve dönüşte Rodos şövalyeleriyle yapılan çarpışmalarda bulundu. 1499 İnebahtı kuşatmasında, 1500'de Modon ile Koron'un ve 1501'de Anavarin'in fethinde kadırga reisi olarak onun emrindeydi; İnebahtı 28 Ağustos 1499'da teslim olmuştu. 1502 barışından sonra Ege'de ticaretin güvenliği için gönderilen filoda ve Memlük Devleti'ne giden elçi heyetinde yine amcasıyla birlikteydi. 1504'te Rodos'taki müslüman esirler için yapılan sefere, 1505'te Trablusgarp'a gidilmesine katıldı; Portekizliler'e karşı Memlükler'e asker, mühimmat ve top götüren filoda da yer aldı. Kemal Reis Ekim 1510'da bir fırtınada gemisiyle batarak öldü.

1513

Gelibolu'da çizilen dünya haritası

Piri Reis'in 1513 dünya haritasının günümüze ulaşan parçası.
Piri Reis'in 1513 dünya haritasının günümüze ulaşan parçası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Kemal Reis'in ölümüyle Piri Reis'in hayatında yeni bir dönem başladı. 1513'te (919) Gelibolu'da bir dünya haritası çizdi. Haritanın günümüze ulaşan parçası İspanya, Portekiz ve Batı Afrika kıyılarıyla Amerika kıtasının doğu kıyılarını gösterir. Kaynakları, Doğu'dan ve Batı'dan kendisine ulaşan eski haritalar ile Kristof Kolomb'un haritasıdır. Haritada o zamana kadar yapılan yeni keşiflerin dikkatle izlendiğini gösteren ipuçları vardır; Piri Reis'in Portekizliler'in ve İspanyollar'ın Hint ve Atlas okyanusu seferlerini yakından takip ettiği anlaşılır. Kitab-ı Bahriye'de, Hint ve Çin denizlerinin yeni yapılmış haritaları hakkındaki ilk bilgileri kendisinin edindiğini de yazar. Bu ilk dünya haritası bugün Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde korunmaktadır.

1517

Mısır seferi: harita Yavuz'a sunuluyor

Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından, Nil'i ağzından güneye doğru gösteren harita.
Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından, Nil'i ağzından güneye doğru gösteren harita. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferinde Piri Reis, Kaptanıderya Cafer Bey kumandasındaki donanmada bir gemi reisi olarak bulundu. Nil nehri yoluyla Kahire'ye ulaştı ve 1513 tarihli dünya haritasını burada padişaha takdim etti (923/1517). Kitab-ı Bahriye'de Hint ve Çin denizlerinin yeni haritalarını da Yavuz Sultan Selim'e sunduğunu bildirir. Sonradan yazacağı Kitab-ı Bahriye'de Akdeniz havzası anlatılırken Kuzey Afrika'dan sonra Mısır'a ve Nil'e, oradan Şam kıyılarına, Kıbrıs'a ve Karaman'a geçilir. Eserin haritalarında önemli binaların resimleri de yer alır; sığ yerler, kumsallar, güvenli limanlar, kayalıklar, seyre uygun mevsim ve yönler, su kaynakları ve yerleşim yerleri portolanlarda olduğu gibi özenle belirtilmiştir.

1521 – 1522

Belgrad, Rodos ve ilk Kitab-ı Bahriye

Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından Rodos adası haritası.
Kitab-ı Bahriye'nin sonraki bir nüshasından Rodos adası haritası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Kanuni Sultan Süleyman'ın 1521 Belgrad seferinde Piri Reis Tuna donanmasında bulundu; ertesi yıl Rodos seferine de katıldı. Kitab-ı Bahriye'nin ilk telifini de 1521'de (927) Gelibolu'da tamamladı. Eseri, Kemal Reis ve arkadaşlarıyla çıktıkları seferlerde topladığı malzemeyi değerlendirmek ve bunları “armağan” bırakmak için yazdığını söyler. Kitap 1520'de tahta çıkan Kanuni'ye sunulmak için hazırlanmış, ancak ona takdim edilememişti. Önce açıklamaları yazılıp ardından yerlerin şekilleri çizilen bu tamamen mensur telif, tasvirlere Bozcaada'dan başlar; bugüne 120–134 haritalı nüshaları ulaşmıştır. Ege ve Akdeniz kıyılarının tam bir portolan atlası olan Kitab-ı Bahriye, ilk Osmanlı portolan atlası olarak görülebilir.

1524 – 1537

İkinci telif Kanuni'ye sunuluyor

Piri Reis'in 1528 tarihli ikinci dünya haritasının günümüze ulaşan parçası.
Piri Reis'in 1528 tarihli ikinci dünya haritasının günümüze ulaşan parçası. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

1524'te Hain Ahmed Paşa isyanını bastırmak için deniz yoluyla Mısır'a giden Sadrazam Makbul İbrahim Paşa'nın filosunda Piri Reis kılavuzdu; sadrazam, Kitab-ı Bahriye müsveddesini gemide inceledi. Hava muhalefeti yüzünden İbrahim Paşa Rodos'tan sonra karadan devam edince Piri, kitabını temize çekmek için Gelibolu'ya döndü. Manzum kısımlarını Seyyid Muradi'nin yazdığı ikinci telif 1526'da (932) İbrahim Paşa aracılığıyla Kanuni'ye sunuldu; harita sayısı ilk telifte en çok 134 iken ikincisinde 223'e ulaşır. Piri Reis 1528'de Atlas Okyanusu'nun kuzeyini, Kuzey ve Orta Amerika kıyılarını gösteren ikinci dünya haritasını da padişaha sundu. Bu sırada kendisinden “Piri Kethüda” diye söz edilmesi, Gelibolu Tersanesi'nde görevli olduğunu düşündürür. Daha sonra Barbaros Hayreddin Paşa'nın donanmasına katıldı; 22 Ağustos 1537'de Korfu kuşatması için Avlonya'da toplanan donanmada kendisine hilat giydirildi.

1547 – 1549

Hint kaptanı: Aden yeniden alınıyor

Braun ve Hogenberg'in 1572 tarihli eserinden Aden görünümü.
Braun ve Hogenberg'in 1572 tarihli eserinden Aden görünümü. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Piri Reis 1547'de Ferhad Paşa'nın yerine Hint kaptanlığına getirildi. İlk işi, Hint Okyanusu'ndaki tek Osmanlı üssü olan Aden'i mahalli idarecisi Ali b. Süleyman'dan geri almaktı. 29 Ekim 1547'de altmış gemilik donanmasıyla Süveyş'ten çıktı ve önce Moha Limanı'nda karaya çıktı. Yemen Beylerbeyi Ferhad Paşa'nın takviye ettiği donanma Kasım 1548'de Aden civarına ulaştı; üç Portekiz gemisi ele geçirildi, içlerindeki 120 gemici esir edildi. Eski Aden sancak beyi Kasım Bey karadan, Piri Reis denizden harekâta girişince yardıma gelen Portekiz gemileri Osmanlı donanmasını görüp geri döndü. Piri Reis 20 Aralık 1548'de Aden önlerine gelip karaya asker ve top çıkardı; genel hücumun ardından 12 Şubat 1549'da Aden yeniden fethedildi. Kendisine 100.000 akçelik terakki verildi.

1552 – 1553

Hürmüz seferi ve Kahire'de ölüm

Braun ve Hogenberg'in 1572 tarihli eserinden Hürmüz görünümü (levhadan kesit).
Braun ve Hogenberg'in 1572 tarihli eserinden Hürmüz görünümü (levhadan kesit). · Görsel: Wikimedia Commons (CC0)

Mayıs 1552'de otuz gemilik donanmayla Süveyş'ten çıkan Piri Reis, Babülmendep'i geçip Hint Okyanusu'na açıldı ve Umman denizinde Maskat'ı bir haftalık kuşatmayla aldı. Ardından yirmi sekiz gemi ve 850 askerle Portekizliler'in elindeki Hürmüz'ü kuşattı; ada hemen hemen tamamen alındıysa da iç kale direndi. Üstün bir Portekiz donanmasının baskınından endişelenerek kuşatmayı kaldırdı ve Basra'ya yöneldi. Donanmasını Basra'da bırakıp üç kadırgayla Süveyş'e, oradan karayoluyla Kahire'ye gitti. Kuşatmayı rüşvet karşılığında kaldırdığı yolundaki ithamlar Mısır'a ulaşmıştı; madde, kısa süre sonra bir Portekiz donanmasının Hürmüz önlerine gelmesinin bu ithamların yersiz olduğunu gösterdiğini belirtir. Piri Reis muhtemelen 1553 sonlarında Divan-ı Mısır'da öldürüldü; malları müsadere edilip İstanbul'a gönderildi.

Turun sonu

Metinler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aşağıdaki maddelerine dayanır. Sınırlar atlasın bölge verisinden çizilir ve yaklaşıktır; yöntem için Yöntem sayfasına bakın.

Kaynaklar

Diğer turlar