TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Köşk, İstanbul, 1472

Topkapı Sarayı'nı çevreleyen Sur-ı Sultani içinde, ancak sarayın asıl sınırlarının dışında, Haliç'e inen yamaçta yer alır. Çini kitabesine göre Fatih Sultan Mehmed tarafından 1472'de yaptırıldı; mimarı bilinmemektedir. Tursun Bey'in Sırça Saray diye andığı iki katlı taş köşk, ortadaki bir mekana açılan dört eyvan şemasıyla yapılmış olup Orta Asya ve Selçuklu mimari geleneğini sürdürür. Cephesi, büyük giriş eyvanı ve bazı odaları mozaik ve altıgen çinilerle kaplıdır. IV. Murad döneminde içine Tavuslu Çeşme eklendi.
1737 yangınında harap olan köşk, büyük olasılıkla I. Mahmud döneminde cephesini önemli ölçüde değiştiren bir onarım geçirdi; bugünkü revak da bu yangından sonra yapıldı. 1873'te müze için istenen köşk, bazı değişikliklerden sonra Asar-ı Atika Müzesi olarak açıldı; bu sırada mimarisi ve çinileri zarar gördü. Daha sonra Türk ve İslam Eserleri Müzesi, 1953'te de Fatih Müzesi oldu. 1967'de ise Türk çini ve seramiklerinin sergilendiği bir müze bölümüne dönüştürüldü.
Uzun yıllar yanlış okunan çini kitabe, İ. Hakkı Konyalı ile Tahsin Öz'ün yayımladığı okumaya göre köşkün Eylül 1472'de tamamlandığını gösterir; iki kitabenin tam ve hatasız okunması henüz yapılmamıştır. Fatih devri mimarı Atik Sinan'ın köşkte çalıştığı iddiası belgeye dayanmaz. Kitabedeki bazı sözcüklerin “Ali” ve “İranlı çıraklar” diye yanlış okunmasından doğan, köşkü İranlı ya da Azeri ustaların yaptığı görüşü de temelsizdir. Tursun Bey, köşkün karşısında Osmanlı üslubunda ikinci bir kasır yapıldığını bildirir; bu kasrın bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin yerinde olduğu anlaşılmaktadır.
Haliç'e inen yamaçta kurulan köşkün arka cephesi, Bizans dönemine ait kemerli ve tonozlu alt yapıların oluşturduğu yapay bir teras üzerine oturur. Beyaz küfeki taşı duvarların aralarına kırmızı tuğla dolgular konmuş, Haliç cephesinin alt katında bu dolgular kilim desenini andıran bir süsleme oluşturmuştur. Tam ortada beş köşeli çıkıntı yapan kubbeli oda Haliç'e ve Boğaz girişine hakimdir. Tonoz ve kubbelere geçişteki örgü biçimli kaburgalar Orta Asya ve Selçuklu geleneğini sürdürür.
Büyük kemerin alt yüzünde firuze zemin üzerine beyaz çinilerle mozaik tekniğinde kufi yazı işlenmiştir. Odalarda duvarlar yaklaşık 3 m yüksekliğe kadar altıgen çinilerle kaplıdır; aralarında başka renkte üçgen çinilerden çerçeveler ve ortasına altın yaldızla motif damgalanmış firuze çiniler görülür. Giriş eyvanındaki kitabe lacivert zemin üzerine beyaz ve sarı sülüsle iki girift satır halinde yazılmıştır.
Melchior Lorck'un 1553'te çizdiği İstanbul panoraması, köşkün ana kubbeyi de gizleyen dik bir ahşap çatıyla örtülü olduğunu gösterir. Naima'ya göre IV. Murad'ın vezirlerinden Abaza Paşa Ağustos 1634'te Sırça Saray'da hapsedilip idam edildi; XVII. yüzyıl sonlarında köşkte saray ağaları oturuyordu. 1874'te müzeye uyarlama işi Monterano adlı yabancı bir mimara verildi; ahşap çatı kaldırıldı, bölme duvarları yıkıldı, yeni kapı ve pencereler açıldı. 1942'den sonraki onarımlarda 1880'lerde eklenen dış merdiven kaldırıldı. Semavi Eyice, Türk köşk mimarisinin günümüze ulaşan tek örneği olan yapının döşenerek eski bir köşk iç mekanı olarak yaşatılması gerektiğini savunur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇİNİLİ KÖŞK” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Çinili Köşk · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/cinili-kosk/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları