TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1471–1472

Aksaray'da Vatan ve Millet caddelerinin kavşağındaki cami, Fatih Sultan Mehmed'in vezirlerinden Has Murad Paşa'nın 1471–72'de yaptırdığı külliyenin merkezidir. 1473 tarihli vakfiyeye göre külliye cami, imaret, hamam ve Murad Paşa'nın ölümünden sonra 1477'de kardeşi Sadrazam Mesih Paşa'nın tamamladığı medreseden oluşuyordu. Cami 1640'taki bir fırtınada, 1660 ve 1693 yangınlarında zarar gördü. Medrese ve hamam XX. yüzyılda yıktırıldı; 1957–1958'de caddeler açılırken hazire daraltıldı.
Tabhaneli cami tipindeki yapıda kıble ekseninde 10,5 m çapında iki eşit kubbeli birim ile iki yanda kubbeli ikişer tabhane yer alır; tabhanelerin daha alçak tutulması dışarıdan kademeli bir görünüm verir. Son cemaat yeri kesme taş, öteki duvarlar taş-tuğla almaşık örgülüdür. Giriş üzerindeki kitabede yapının tarihi yazılıdır. Cami 1935'te Mimar Vasfi Egeli tarafından onarılmıştır. Fetihten hemen sonra yapılmış geniş kapsamlı bir vezir külliyesinin parçası olarak İstanbul'daki tabhaneli camilerin önemli örneklerindendir.
Beş birimli son cemaat yerinin kubbelerini taşıyan altı sütundan ikisi baklavalı başlıklı granit, ötekiler mukarnaslı başlıklı yeşil somakidir; sütunlar arasındaki yükseklik farkı mermer yastıklarla giderilmiştir. Ortadaki kubbenin kasnağı daha yüksek tutularak giriş-mihrap aksı vurgulanmıştır. Bursa kemerli bir niş içindeki basık kemerli cümle kapısının üzerinde, tarih kitabesinin üstünde palmet biçiminde aynalı hatla yazılmış 'Rabbena' duası bulunur; burada altıgen ve altı kollu yıldız biçiminde renkli taş kakmalar dikkat çeker.
İlk dönem tabhaneli camilerin sofasında bulunan aydınlık feneri ile havuz bu yapıda kaldırılmış, iki basamakla çıkılan asıl harim tabhane kapılarına kadar uzatılarak ibadete daha geniş bir alan ayrılmıştır. On altı dilimli sofa kubbesine prizmatik üçgenlerle, harim kubbesine mukarnaslı pandantiflerle geçilir. Mihrap ve minber yenidir. Her tabhane biriminde bir ocak nişi vardır. Kuzeybatı köşedeki minarenin peteğindeki girlant motifi XIX. yüzyılda onarıldığını gösterir; kaidesinde tarihsiz iki güneş saati bulunur.
Caminin güneyindeki hazirede Sadrazam Mesih Paşa, Kara Davud Paşa, Şeyhülislam Pirizade Osman Sahib Efendi ve Altıparmak İbrahim Efendi gibi önemli kişiler yatar. Eskiden Haseki Hastanesi önünde bulunan XVI. yüzyıl başı tarihli Şirmerd Çavuş Türbesi, Millet caddesi açılırken cami avlusuna taşınmıştır; kesme taş payelere oturan açık türbede Şirmerd Çavuş ile kızı Kamerşah Hatun yatmaktadır. 1957'de yıktırılan Oğlanlar Tekkesi'nin ampir üslubundaki 1870–1871 tarihli türbe-sebil-çeşme grubu da 1964'te avlunun kuzeyinde yeniden kurulmuştur.
Caminin batısındaki medrese 1885'te ahşap olarak yeniden yapılmış, oda sayısı on ikiden on altıya, sonra on sekize çıkmıştı; 1918'de yangınzedelere barınak ve aşevi olmuştur. Kitabesi bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndedir. Horhor ya da Aksaray Hamamı adlarıyla bilinen çifte hamam İstanbul'un en büyük ve eski hamamlarındandı; metro kazılarında bugünkü yol seviyesinin yaklaşık 3 m altında cehennemliği ortaya çıkmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MURAD PAŞA KÜLLİYESİ” (Zeynep Hatice Kurtbil)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Murad Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/murad-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları