TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1577–1578
Mimar Sinan eseri

Kitabesine göre 1577–78'de Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa tarafından yaptırılmıştır; mimarı Mimar Sinan'dır. Galata surlarının Tersane'ye yakın ucunda, surla deniz arasındaki dar kıyıda kurulmuş, adını Tersane azeplerinin kışlasından dolayı Azapkapısı denilen sur kapısından almıştır. Kalabalık bir iskele başında bulunduğu için altına tonozlu mahzenler yapılarak yükseltilmiştir. Sinan burada Edirne Selimiye Camii'ndeki sistemi küçük ölçekte uygulamış, merkezi kubbeyi sekiz payeye oturtmuştur. Ajurlu mermer minberi türünün en güzel örneklerindendir; minareye bir köprü üzerindeki kapalı geçitten ulaşılması da ilginç bir özelliktir.
1807 yangınında zarar gördü ve minaresi kısmen yıkıldı; minare gövdesi XIX. yüzyılda yenilendi. Balkan ve I. Dünya savaşlarından az önce başlanan onarım yarım kalınca yapı otuz yılı aşkın süre harabe halinde kaldı; bir ara yıktırılması bile düşünüldü. 1938'e doğru başlayan büyük onarımla ihya edilerek 1941'de yeniden ibadete açıldı; bu sırada yeni Kütahya çinileri konuldu, kalem işleri yenilendi ve kırılmış kitabe eski kalıbına göre yeniden yazıldı. Minarenin gövdesi 1955'te yeniden inşa edildi.
Kırıldığı için 1941'de eski kalıbına göre yeniden yazılan manzum kitabe, Reisülhattatin Kamil Akdik'in elinden çıkmıştır. Caminin adını aldığı sur kapısı Cenevizliler devrinde Porta di San Antonio diye anılıyordu; sonraları Yenikapı, XIX. yüzyılda köprü yapılınca Köprükapısı adını aldı ve Galata surları yıktırılıncaya kadar ayakta kaldı. Yapının harabe olduğu yıllarda, yıktırılıp temellerinin yeni Unkapanı Atatürk Köprüsü'ne destek olarak kullanılması bile düşünülmüştü. Haliç kıyısındaki sağlam olmayan zemine rağmen bugüne kadar önemli bir hareket göstermemesi, temelinin uzun kazıklarla emniyete alındığını düşündürür.
Sekiz payeye oturan kubbenin baskısı dört tromp ve dört yarım kubbe ile karşılanır. Son cemaat yerine iki merdivenle çıkılır; bugün tek meyilli çatıyla örtülü kapalı bir mekan olan bu bölümün Sinan'ın tasarısında sütunlu ve açık bir galeri olduğu düşünülebilir. Kapıların mermer sövelerinde geçmeli renkli taşlar kullanılmış, kapı ve pencere kanatları güzel ahşap işlerdir. Mahfiller ve mermer mihrap da minberle aynı özenli işçiliği gösterir. Kubbe yazısı son devir hattatlarından Halim Efendi'nindir; 1936'da hala bir kısmı duran renkli alçı pencerelerin yerine yenileri konmuştur.
Minareye köprü üstündeki geçitten ulaşılması sonradan yapılmış bir çözüm olamaz: Evliya Çelebi minareyi böyle görmüştür ve köprünün altındaki yapı unsurları klasik devre aittir. 1826'dan sonra yenilenen gövde çok ince yapılmış, şerefe çıkması boğumlu biçim almıştı; 1955'te şerefe altı mukarnaslı olarak caminin mimarisine uydurulmuş, ancak gövde Sinan devrine göre ince kalmıştır. Minarenin altında eski bir çeşme vardır. Caminin arkasındaki, belki vakfına ait iki kagir dükkan dizisi 1985'te yıktırılmıştır; cami vakfından olan Yeşildirek Hamamı ise birçok değişikliğe rağmen ayaktadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AZAPKAPI CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Azapkapı Sokullu Mehmed Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/azapkapi-sokollu-mehmed-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları