TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Banaluka, 1579

Banisi, Sokullu Mehmed Paşa'nın da memleketi olan Sokol köyünden Bosnalı Gazi Ferhad Paşa'dır. Cümle kapısı üzerindeki kitabenin ebcedi, paşanın Bosna sancak beyi olduğu 1579 tarihini verir; kitabe ve vakfiyeye göre paşa hayratını gaza malıyla yaptırmıştır. 1587 tarihli vakfiyede camiden başka mektep, hamam, çeşme, saat kulesi, türbe, kervansaray, 200 dükkanlı çarşı, köprüler ve su yolu sayılır.
Geniş bir avlu içindeki cami; kubbeli üç bölümlü son cemaat yeri, kubbeli orta mekan ve kıble yönünde yarım kubbeli bir bölümden oluşur. Ek binalarının çoğu zamanla kaybolmuş, vakfiyede adı geçen yapılardan yalnız saat kulesi ayakta kalmıştır. Kıble duvarı hizasında Ferhad Paşa'nın sekiz köşeli, kubbeli türbesi yer alır. II. Dünya Savaşı yıllarında harap olup sonra onarılan cami, 1991–1992 çatışmalarında ağır hasar görmüş ve öğrenildiğine göre 7 Mayıs 1993'te Sırplar tarafından mayınlarla temelinden yıktırılmıştır.
Ekrem Hakkı Ayverdi'nin bildirdiği vakfiyeye göre paşa Çırkvena suyu üzerinde bir köprü, Vırbas üzerinde ahşap bir köprü, su yolu, havuz, su kemeri ve Çırkvena'dan Tophane'ye uzanan 5 arşın genişliğinde kaldırımlı bir yol da yaptırmıştı. Vakfiye, gelir fazlasıyla medrese, darülhadis ve bedesten yapılmasını, hamama kadınlar kısmı eklenmesini, kervansarayın kurşunla örtülmesini ve Vırbas köprüsünün kagire çevrilmesini de istiyordu; bunlardan hangilerinin gerçekleştiği kesin olarak bilinmez. Cümle kapısı üzerindeki celi sülüs altı mısralık kitabe muhtemelen Sipahi mahlaslı Mustafa Bey'e aittir.
Avludaki şadırvan tam eksen üzerinde değildir; avlu duvarının pahlı köşesinde bir çeşme bulunur. Rumeli camilerinin çoğunda olduğu gibi son cemaat yerinin önünde tek meyilli ahşap çatılı ikinci bir son cemaat yeri vardı; yanan bu bölüm onarımda kaldırıldı. Süslemesiz taç kapının sivri kemerinin üstünde bir dizi taş tomurcuk bulunuyordu. Harim, iki yanında az taşkın kanatlar olan kubbeli orta bölüm ile kıble yönünde yarım kubbeli kısımdan oluşur; girişin iki yanında duvar içine oyulmuş helezonik merdivenlerle ahşap mahfile çıkılır. Mihrap mukarnaslıdır. Pencereli yüksek kasnaklı kubbe klasik Osmanlı oranlarına yabancı göründüğünden, önceki bir onarımda yapılmadıysa yerli bir mimarın elinden çıkmış olabilir.
Ayakta kalan saat kulesi 3,20 × 3,20 m ölçüsünde, Ayverdi'nin hesabına göre 14 m kadar yüksekliğinde, kare planlı basit bir yapıdır. Kesme taştan sekizgen türbede Ferhad Paşa'nınkinden başka, oğlu Mehmed Paşa'ya ait kabul edilen ikinci bir sanduka vardır. Caminin solundaki kiremit çatılı küçük türbe, paşanın annesi ya da torunu olduğu söylenen Safi Kadın'a aittir. Avlu kapısıyla çeşme arasındaki üçüncü türbede paşanın bayraktarlarına ait olduğu söylenen iki sanduka bulunur. Caminin yanında önemli kabirlerin yer aldığı bir hazire de vardır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “FERHAD PAŞA KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Ferhad Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ferhad-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları