TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar

Sokullu Mehmed Paşa

Sadrazam, 1565–1579

Sokullu Mehmed Paşa
Sokullu Mehmed Paşa, Kanuni'nin ölümüne yas tutarken; Nüzhetü'l-esrar minyatüründen (1568–69). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1565 yılında aç

Bosna'dan Enderun'a

Hıristiyan adı Bayo'dur; 1505'te Bosna'da Vişegrad'a bağlı Sokoloviç köyünde doğdu. Kendisinin Sırp despotları soyundan geldiğini söylediği, Boşnak asıllı olduğu da kaydedilir; uzun boyu yüzünden “Tavil” diye anılır. İlk eğitimini Mileşeva Manastırı'nda rahip olan dayısından aldı. Kanuni'nin ilk yıllarında Bosna'dan devşirme toplayan Yeşilce Mehmed Bey tarafından saraya yazıldı; Venedik elçisi Tiepolo'ya o sırada on sekiz yaşında olduğunu anlatmıştır.

Edirne Sarayı'nda yetişti, Defterdar İskender'in ölümünden sonra Enderun'a alındı ve rikabdarlıktan büyük kapıcıbaşılığa kadar yükseldi. 1546'da Barbaros'un ölümü üzerine kaptanıderya, 1549'da Rumeli beylerbeyi oldu.

Erdel'den sadarete

1551'de Erdel harekâtının kumandanı olarak Beçe, Beçkerek, Çanad ve Lipova gibi kaleleri aldı, Tımışvar kuşatmasını ise soğuklar yüzünden kaldırdı. Ertesi yıl Kara Ahmed Paşa ile birlikte Tımışvar'ın fethine katıldı. Nahcıvan seferinden sonra 1554'te vezir oldu. 1557'de İpek'teki Sırp patrikliğini yeniden açtırıp başına kardeşi Makarije'yi getirdi. Şehzadeler mücadelesinde Selim'in yanına gönderildi ve 1559'da Konya ovasındaki savaşı Selim'in kazanmasında önemli rol oynadı.

1561'de ikinci vezir oldu; ertesi yıl Şehzade Selim'in kızı İsmihan Sultan ile evlenmesi mevkiini güçlendirdi. 29 Haziran 1565'te Semiz Ali Paşa'nın ölümüyle sadrazamlığa yükseldi.

Sigetvar ve II. Selim dönemi

1566'da Kanuni'nin son seferinde Sigetvar kuşatmasını fiilen yönetti; padişah kale düşmek üzereyken öldüğünde ölümü gizledi, Kütahya'daki Şehzade Selim'e haber gönderdi ve üç hafta boyunca işleri padişah sağmış gibi yürüttü. II. Selim devlet yönetimini büyük ölçüde ona bıraktı. Süveyş ile Don-Volga arasında kanal açma projeleri gündeme geldiyse de gerçekleşmedi; Açe Sultanı'na top ustaları ve askerle yardım gemileri gönderildi.

Haçlı tehlikesini davet edeceğini düşünerek Kıbrıs seferine karşı çıktı, ama Lala Mustafa Paşa'nın etkisini kıramadı. İnebahtı yenilgisinden sonra Uluç Ali Paşa'yı kaptanıderya yaptı ve tersanelerde başlattığı çalışmayla donanma bir kışta yeniden kuruldu; Venedik 1573'te Kıbrıs'ın fethini tanıdı. 1574'te Halkulvadi alındı. Lehistan tahtına önce Henry de Valois'nın, sonra Istvan Báthory'nin seçilmesini sağlayarak oradaki Osmanlı nüfuzunu pekiştirdi.

III. Murad dönemi ve ölümü

II. Selim ölünce ölümü gizleyerek Manisa'daki Şehzade Murad'ın tahta geçmesini sağladı. III. Murad onu yerinde tuttuysa da rakipleri padişahla doğrudan ilişki kurarak nüfuzunu azalttı, 1578'de ona rağmen İran'a savaş açtırdı, yakın adamları uzaklaştırıldı. 12 Ekim 1579'da konağında arzuhal verir gibi yaklaşan bir dervişin hançeriyle öldürüldü. Katil görünüşte timarının azaltılmasından yakınan bir Boşnaktı; Hamzavilerin rolü olduğu ileri sürülür, III. Murad'ın da arkasında bulunduğuna dair çok kuvvetli olmayan iddialar vardır. Türbesi Eyüp'tedir.

Kaynaklar onu zeki, hafızası güçlü, ölçülü ve en zor işlerin üstesinden gelen bir devlet adamı olarak anar. Kadırga ve Azapkapı'daki camileri, Lüleburgaz, Payas ve Havsa'daki külliyeleri ile Vişegrad'daki köprüsü başlıca eserlerindendir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SOKULLU MEHMED PAŞA” (Erhan Afyoncu)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Sokullu Mehmed Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/sokullu-mehmed-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları