TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Kale, Çanakkale, XV. yüzyıl

Çanakkale Boğazı'nın Rumeli yakasında, Kal'a-i Sultaniyye'nin karşısında deniz geçişini denetlemek için Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Yapım tarihi kesin değildir: Evliya Çelebi 1452'yi verirken Tursun Bey, boğazın en dar yerindeki karşılıklı iki kalenin İstanbul'un fethinden sonra yapıldığını yazar. Kritovulos'a göre inşaatla 1463'te Gelibolu valisi ve donanma kumandanı Yakub Bey görevlendirilmiş, kale 1464–65'te tamamlanmıştır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde onarılıp genişletildiği 1541 tarihli kule kitabesinden anlaşılır.
Kale iki bölümden oluşur: askeri mimaride benzeri olmayan üç yapraklı yonca biçimindeki yüksek iç kale ve onu çeviren daha alçak bir sur. Yoncanın ortasında üçgen planlı, yaklaşık 30 m yüksekliğinde ve içinde yedi ahşap kat bulunan bir kule yükselir. Kanuni devrindeki ekle sur güneye uzatılmış, ucuna dış çapı 21 m olan yuvarlak bir kule yapılmıştır. Kalenin uzunluğu 220, eni 120 m'dir. Evliya Çelebi 1659'da içinde bir mahalle ile Hünkar Camii'ni görmüştür. Sahildeki bazı duvarları yıkılmıştır.
Tursun Bey, Eceovası denilen yerde karşılıklı yapılan iki kaleden birine Kilidü'l-bahr, ötekine Sultaniye adı verildiğini ve kalelere toplar konduğunu yazar. XVI. yüzyıl başlarında Piri Reis, Marmara'dan çıkan gemilerin geçiş iznini Rumeli yakasındaki bu kaleden aldıklarını, ancak akıntılı ve derin olduğundan önünde büyük gemilerin demirleyemediğini belirtmiş, iki kalenin krokisini gösteren bir harita çizmiştir.
Evliya Çelebi kalede buğday ambarları ve cephanelik bulunduğunu, han, hamam ve çarşı olmadığını, kıyıya Mora'daki Modon ve Koron kalelerinden getirilmiş topların yerleştirildiğini yazar; ona göre kıyıda altmış iki, içeride kırk top vardır. Çevre duvarının kapısı üzerinde 1893–94 tarihli ikinci bir kitabe bulunur; Ayverdi'nin yerde bulduğu 1493 tarihli üçüncü kitabe bir çeşmeye ait olabilir.
Ana giriş deniz tarafındadır ve iki yandan rampalıdır. Yonca yapraklarının her birinin içi yuvarlak bir avludur; ortadaki kulenin mazgallarından bu avlulara kolayca ateş edilebilir. Üçgen planlı orta kulenin her cephesi yaklaşık 20 m uzunluğunda ve düz değil kavislidir; yonca planlı ana kulenin ise 18 m'ye kadar yükseldiği ölçülmüştür. Kara tarafında yaklaşık 10 m genişliğinde, duvarları şevli bir hendek bulunduğu ve kalenin biri deniz tarafında olmak üzere üç kapısı olduğu bilinir. Kulelerin üstündeki kurşun kaplı ahşap külahlar XVIII. yüzyıldan itibaren ortadan kalkmıştır.
İç kale duvarlarında tuğla süslemelere rastlanır; iç kale, adı bilinmeyen mimarının üstün bir geometri bilgisine sahip olduğunu gösterir. Kale sonradan su seviyesinden gülle atabilecek toplarla güçlendirilmiştir. Kale üzerine ilk inceleme H. Högg'ün 1932'de kitap olarak yayımlanan tezidir; İsmail Utkular'ın tezi 1953'te basılmış, Ekrem Hakkı Ayverdi de daha geniş bir çalışma yapıp yeni rölöve çizmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KİLİTBAHİR KALESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kilitbahir Kalesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/kilitbahir-kalesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları