TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Filibe, XIV. yüzyıl

Bulgarların Cuma Camii (Džumaja Džamija) dediği, Hudavendigar ve Muradiye adlarıyla da anılan yapı, Filibe'nin ulucamii ve Bulgaristan'da inşa edilen ulucamilerin başında gelen eserdir. İnşa kitabesi yoktur; Evliya Çelebi onu I. Murad'ın vakfı olarak anar. Machiel Kiel caminin 1425 dolaylarında II. Murad tarafından yaptırıldığını ileri sürmüşse de madde yazarı, belgelerdeki “Hazret-i Hudavendigar” ifadesine dayanarak I. Murad'ı daha inandırıcı bulur. Kesme taş ve tuğla ile almaşık örgülü harim dört paye ile dokuz bölüme ayrılır; geniş orta sahn üç kubbeyle, daha dar yan bölümler tonozlarla örtülüdür. Sırlı tuğla süslemeli minaresi ilk yapıldığından beri pek az değişmiştir.
İnşa kitabesinin yerindeki 2 Eylül 1785 tarihli tamir kitabesi, caminin bu tarihte büyük ölçüde elden geçirildiğini gösterir; bazı pencerelerin de bu onarımda açıldığı düşünülür. Duvarlar ve kubbeler XIX. yüzyıla ait yoğun kalem işleriyle kaplıdır. Caminin bir kilise yerine yapıldığı söylentisinin dayanağı yoktur; yapı temelden bir Türk eseridir. 1928 depreminde duvarları çatlayan cami, 1998 Haziranında Filibe Müftülüğü'nün başlattığı bir kampanyayla onarıma alınmıştır.
Erken dönem ulucamilerinin usulüne uygun olarak cami Filibe çarşısının ortasında yer alır ve avlusu yoktur. Her taş sırasının arasında iki sıra tuğla bulunan duvarlarda, taşların aralarına dikine birer tuğla da konulmuştur. Ayverdi'nin ölçülerine göre harim 25,53 × 31,40 metredir. Orta sahndaki üç bölümün her biri çok basık kasnaklı, 8,50 metre çaplı bir kubbeyle örtülüdür; kubbelerdeki çok dar pencerelerin 1785 onarımında açıldığı düşünülür. Orta sahnda, Bursa Ulucamii'nde de görülen eski kapalı avlu geleneğinin hatırası olan bir şadırvan havuzu vardır; ancak tam merkezde değil, girişe yakındır. 1553'te şehirden geçen Hans Dernschwam'ın şehrin ortasında gördüğünü yazdığı büyük ve muhteşem cami de bu yapı olmalıdır.
Evliya Çelebi'nin de belirttiği gibi mihrap ve minber sadedir. Minber mermer taklidi boyanmıştır; mihrap ise ilk yapım döneminin üslubunu yansıtmaz, yarım kubbesi istiridye kabuğu gibi dilimli bir motifle doldurulmuştur. Yan girişle bağlantılı mahfil barok üslupta sonradan eklenmiştir; sol duvarda mermer bir güneş saati vardır. Sol köşedeki minareye duvar kalınlığı içine açılan dar bir dehlizden ulaşılır. Yuvarlak gövdesi, Selanik'teki İshak Paşa Camii'nde olduğu gibi sırlı tuğlalarla bir örgü motifine göre süslenmiştir. Mukarnaslı şerefe çıkmaları sonraki korkuluk değişikliklerinde bozulmuş, petek ve külah XIX. yüzyılda yenilenmiştir.
Bugün girişin iki yanında 4,50 metre derinliğinde, XIX. yüzyıl üslubunda ahşap oymalarla süslü kapalı mekanlar vardır. Sol cephenin kıble duvarıyla birleştiği yerdeki sivri kemerli giriş özgündür ve hünkar mahfiline bağlantı sağlamış olmalıdır. Cami önündeki meydan taş döşenirken bulunan Roma dönemine ait mermer bir yapının kalıntıları arasındaki öküz başlı (bukranion) friz, bu yapının kilise değil İlkçağ'a ait pagan bir bina olduğunu gösterir. Bir zamanlar elliyi aşkın ibadet yeri bulunan Filibe'de ayakta bırakılan iki camiden biri olan yapı, çok kubbeli ulucamiler içinde Bursa'daki Şehadet Camii ile Edirne Eskicami arasında yer alır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HUDÂVENDİGÂR CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Filibe Cuma Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/filibe-cuma-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları