TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Çeşme, İstanbul, 1728–1729

Üsküdar'da İskele Meydanı'ndaki bu anıtsal çeşme, Sultan III. Ahmed'in emriyle 1728–29'da, annesi Rabia Emetullah Gülnuş Sultan'ın hayratı olarak Sadrazam Damad İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. Suyu Merdivenköy ve Sazlıdere çevresindeki kaynaklardan getirilmiştir. Üzerinde Nedim, Rahmi ve Şakir'in yazdığı üç tarih manzumesi vardır. Denize bakan cephedeki tek satırlık celi sülüs beytin altındaki imza, bu kitabenin hattatının III. Ahmed olduğunu gösterir.
Köşeleri pahlı kare planlı dört yüzlü çeşmenin her yüzünde sivri kemerli bir niş, köşe pahlarında birer musluk bulunur; en zengin rumi kabartmalar padişahın kitabesinin de bulunduğu deniz cephesindedir. Geniş saçaklı ahşap çatısının ortası vaktiyle fener gibi yükselirken sonradan sade bir örtüye dönüştürülmüştür. 1932'de onarılan çeşme, meydan düzenlemesinden sonra çukurda kaldığı için 1955'te kaplamaları sökülüp gövdesi 150 santimetre yükseltilerek yeniden kurulmuştur. 1987 restorasyonunda saçak altlarına yeni nakışlar işlenmiştir. Lale Devri'nin zarif eserlerinden biridir.
Çeşme, şehrin Anadolu yakasındaki ana kervan yolunun ve Boğaz'ın iki yakası arasındaki bağlantıyı sağlayan iskelenin başındadır. Az ötesinde 1715'te ölen Gülnuş Sultan'ın türbesi ve onun hayratı olan Yeni Valide Camii bulunur. Suyu Merdivenköy yakınındaki Karaman çiftliği ile Sazlıdere'deki kaynaklardan alınmış, İbrahim Paşa suyolu denilen kanalla Şerefabad Sarayı'na da verilmiş ve başka birçok çeşme de bu suyla beslenmiştir. Tarih manzumelerinden kuzey cephedeki Nedim'in, doğudaki Rahmi'nin, güneydeki Şakir'indir.
Deniz cephesinde ortadaki çeşme nişinin iki yanında mihrap biçiminde birer niş daha vardır. Köşe pahlarının iki yanında burmalı sütunçeler, insan boyu yüksekliğinde musluklar ve altlarında çıkıntı halinde yalaklar bulunur. Saçak kenarları da eskiden işlemeliyken sonradan düz bırakılmıştır. Meydan 1943–1945'te düzenlenince çeşme çukurda kalmış; 1955'te Sular İdaresi dış kaplamaları sökmüş, kagir çekirdeği yükselttikten sonra cephe parçalarını yeniden yerleştirmiş, ahşap çatıyı ise değiştirmeden yukarı kaldırmıştır. Semavi Eyice çatının eski iki kademeli biçimine getirilmemesini bir kayıp olarak değerlendirir ve çeşmeyi, Bab-ı Hümayun önündeki kadar olmasa da Lale Devri'nin güzel eserlerinden sayar.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AHMED III ÇEŞMESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “III. Ahmed Çeşmesi (Üsküdar) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/iii-ahmed-cesmesi-uskudar/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları