TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İznik, 1333–1334

İznik'te Lefke Kapısı'na giden ana caddenin kenarında, Eşrefoğlu Rumi Külliyesi hizasındadır. Üç satırlık kitabesine göre Hacı Özbek bin Mehmed tarafından 1333–34'te, şehrin fethinden iki üç yıl sonra yaptırılmıştır ve kitabesi günümüze ulaşan en eski Osmanlı eseridir. Yapının aslında bir Bizans kilisesi olduğu yolundaki iddia asılsız bir söylentiden ibarettir. Tuğla hatıllı taş duvarlarda erken Osmanlı tekniğiyle son dönem Bizans örgüsü bir arada görülür; bu da yerli Bizanslı ustaların çalıştığını gösterir.
İçten yaklaşık 7,5 metre olan kare harimi, on iki köşeli bir kasnağa oturan kiremit örtülü kubbe örter; geçiş Türk baklavaları denilen unsurlarla sağlanmıştır. Cami ilk yapıldığında iki mermer sütuna dayanan, üç kemerle dışarı açılan bir son cemaat yerine sahipti. Bu bölüm sokak genişletme gerekçesiyle yıktırılmış, başka bir cepheye yeni bir son cemaat yeri eklenmiş, giriş yer değiştirmiş ve kitabe mihrabın sağındaki pencereye taşınmıştır. Yakın tarihteki onarımda kasnak pencereleri de biri hariç kapatılmıştır.
Fetihten kısa süre sonra yapılan bu küçük eser, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki tahribattan kurtulmuş, ancak 1950'li yıllarda cadde genişletme gerekçesiyle bazı kısımlarını kaybetmiştir. Duvarlarda taşların arasına dikine tuğla konulması tekniği uygulanmış, kemerlerde bir küfeki taşı arasına üç tuğla konulmasıyla oluşan son dönem Bizans örgüsü kullanılmıştır. 1935'lerde henüz duran özgün son cemaat yerinin üstü kısmen aynalı, kısmen beşik tonozla örtülüydü. Mihrap, girişe göre ana eksende değil yan duvardadır ve özgün biçimini kaybetmiştir; eski bir fotoğraf kasnakta dört pencere olduğunu gösterir. A. Saim Ülgen'in yayımladığı bir desenden, ayna taşı bir Bizans korkuluk levhası olan bitişik bir çeşme bulunduğu anlaşılır; bu çeşmeden bugün bir şey kalmamıştır. Semavi Eyice, yapının özgün biçimine ve duvar tekniğine uygun biçimde restore edilmemesini büyük bir kayıp olarak değerlendirir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HACI ÖZBEK CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Hacı Özbek Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/haci-ozbek-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları