TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Çelebi Sultan Mehmed Camii

Eser · Cami, Dimetoka, 1420–1421

Tür
Cami
Yer
Yunanistan
Yapım
1420–1421
Çelebi Sultan Mehmed Camii
Çelebi Sultan Mehmed Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Ggia)
Haritayı 1420 yılında aç

Aceleyle bitirilen büyük cami

Edirne'nin yaklaşık 30 km güneyindeki Dimetoka'nın merkezinde bulunur. Kapısı üstündeki üç satırlık Arapça kitabeye göre Mart 1420'de yapımına başlanmıştır; yan kapıdaki ikinci kitabe, Dimetoka kadısı Seyyid Ali ile Doğan bin Abdullah'ın yardımıyla mimar İvaz bin Bayezid'in camiyi 1421'de tamamladığını bildirir. Mimarın, XV. yüzyıl başlarında faaliyet gösteren Hacı İvaz Paşa olduğu düşünülür. Banisi Çelebi Sultan Mehmed'in Mayıs 1421'de ölmesi üzerine yapı aceleyle bitirilmiştir.

Dıştan 32,42 × 29,94 m ölçülerinde, düzgün kesme taş cepheli büyük bir yapıdır; son cemaat yeri ve avlusu yoktur. Taçkapısı zikzak kabartmalı sivri bir kemer içindedir. Harimin ortasında dört kare paye bulunur; Evliya Çelebi bunların üstünde, kurşun kaplı ahşap çatıya gizlenmiş bir kubbe görmüştür. Semavi Eyice'ye göre cami tek büyük kubbeli tasarlanmış, ancak banisinin ölümü üzerine aceleyle ahşap bir kubbeyle kapatılıp bu kubbe piramit biçimli bir çatının içine gizlenmiş olmalıdır. Çifte şerefeli minarenin XIX. yüzyılda yenilendiği sanılır. Bölge Osmanlı idaresinden çıktıktan sonra depo olarak kullanılan cami, 1992'de metruk ve harap durumdaydı.

Taçkapı ve kitabeler

Taçkapıyı içine alan zikzak kabartmalı sivri kemerin üst kavsi çift renkli taşlardan geçmeli olarak işlenmiştir. Kemerin içinde iki yanda mukarnaslı mihrapçık biçiminde nişler, üstte ise eliflerin dikey çizgiler ormanı gibi sıralandığı, hat sanatı bakımından ilgi çekici kitabe yer alır. Yan kapıdaki ikinci kitabe, mimar İvaz bin Bayezid'i “mühendislerin iftiharı, mimarların seçkini, sanatında mahir bir üstat” diye anar.

Evliya Çelebi Şubat 1668'de Dimetoka'ya geldiğinde caminin dört kagir ayağın taşıdığı, kurşun kaplı ahşap çatının içine gizlenmiş kubbesini, yüksek ve süslü minaresini görmüş, dış haremi bulunmadığını kaydetmiştir.

Örtü sistemi tartışması

Ekrem Hakkı Ayverdi ilk makalesinde yapının dört yarım kubbeyle desteklenen bir ana kubbeyle örtülmüş olabileceğini ileri sürmüş, sonraki incelemelerinde ise mihrap ekseninde iki kubbeli, iki payeli, yan mekanları tonozlu ve önünde üç bölümlü bir son cemaat yeri bulunan bir projenin, banisinin ölümü yüzünden uygulanamadığını düşünmüştür. Semavi Eyice bu görüşe itiraz eder: Sultan Mehmed öldüğünde inşaat ilerlemiş olduğuna göre taşıyıcılar da yapılmış olmalıdır ve bugün görülen dört payenin, aslında iki olarak tasarlanıp sonradan dörde çıkarıldığına inanmak güçtür.

Eyice'ye göre Hacı İvaz, Osmanlı mimarlık tarihinde önemli bir gelişmeye işaret eden, dört yarım kubbeyle desteklenen merkezi kubbe sistemini burada uygulamaya çalıştıysa eser Türk sanat tarihinde ayrıca önemli bir yere sahiptir. Hakkındaki son ayrıntılı mimari bilgi Ayverdi'nin 1981 tarihli incelemesidir. 1992 sonbaharında minare külahı uçmuş, camları kırılmış, sıvaları yer yer dökülmüştü; Eyice yapının daha fazla harap olmadan kurtarılması gerektiğini vurgular.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇELEBİ SULTAN MEHMED CAMİİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Çelebi Sultan Mehmed Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/celebi-sultan-mehmed-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları