TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Amasya, 1414

Yeşilırmak kıyısındaki cami, kapısı üzerindeki Arapça kitabeye göre Çelebi Sultan Mehmed'in vezirlerinden Bayezid Paşa tarafından Nisan 1414'te yaptırılmıştır. Son cemaat yerindeki 1419 tarihli bir kitabe mimarın Bayezid Paşa'nın memlüklerinden Yakub b. Abdullah olduğunu bildirir; Ayverdi bunu bir onarım kitabesi sayar. Yapıda başka mimar ve muallim adları da bulunur; bu kadar çok usta imzasına başka hiçbir Osmanlı eserinde rastlanmaz. Bani Bayezid Paşa, II. Murad döneminde Şehzade Mustafa üzerine gönderilmiş ve 1421'de öldürülmüştür.
Cami, erken Osmanlı mimarisinde yaygın olan tabhaneli ya da zaviyeli camilerin en güzel örneklerindendir. Aydınlık fenerli büyük kubbeyle örtülü, kapalı avlu niteliğindeki ilk mekana ocaklı altı tabhane odası açılır; bir kademe yüksekteki namaz mekanında zengin oymalı taş mihrap bulunur. Beyaz mermer ve kırmızı taşla örülmüş beş kemerli son cemaat yerinde, başka hiçbir camide görülmeyen iki fıskiyeli havuz vardır. Cümle kapısının ahşap kanatları Türk ahşap işçiliğinin şaheserlerinden sayılır. Avlu duvarı ve aşhane-imaret bugün ayakta değildir.
Son cemaat yerinin orta kemerinin sol payesindeki levhada caminin “el-muallim” lakaplı Zeynüddin b. Zekeriyya'nın eseri olduğu yazılıdır. Girişten önceki kemerde muallim Ebu Bekir ile İbn Müşeymeş ed-Dımaşki diye tanınan Muhammed'in, kemerlerdeki kuşak yazısının bir köşesinde de Tugan b. Abdullah adlı bir mimarın adı okunur. Gabriel'e göre mimar unvanlılar inşaata nezaret eden, muallimler ise kalfa ya da şantiye şefi konumundaki kişilerdi. Aynı kuşak yazısında vakfiyenin özeti taşa işlenmiştir; Kuşköprüsü yakınındaki bir kayaya da sekiz satırlık bir özet kazınmıştır. 19 Ocak 1418 tarihli Arapça vakfiye arşivdedir ve 1418 ile 1420 tarihli ekleri vardır. Evliya Çelebi 1646'ya doğru gördüğü camiyi “bağ-ı İrem misali” diye anar; Ayverdi'ye göre kıble duvarındaki dört beyitlik manzum kitabe 1887–88'de Mazhar adlı bir hayır sahibinin yaptırdığı onarımı gösterir.
Son cemaat yerinin beyaz mermer ve kırmızı taştan kemerleri arasına kabartma rozetler işlenmiş, ortadaki ikisine geçmeli kufi hatla dört kez Muhammed adı yazılmıştır. Revakın orta kubbesi mukarnas ve baklavalarla, diğerleri düz, çarkıfelek ve helezon biçiminde süslüdür. Mukarnaslı bir yaşmakla taçlanan cümle kapısı kubbeli ve derin bir eyvanın sonundadır. İlk mekanı örten aydınlık fenerli kubbenin çapı 8,70 m kadardır; burada vaktiyle bir şadırvan bulunduğu düşünülür ve yan duvarlardaki kör kemerler eski dört eyvan şemasını hatırlatır. Bir kademe yüksekteki namaz mekanının daha küçük ve basık kubbesine geçiş üçgenlerle sağlanmıştır. Sağdaki tabhane odaları arasındaki dar taş merdiven üstteki maksurelere ve minareye, bir başka merdiven de tabhane konukları için yapılmış helaya çıkar.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BAYEZİD PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Bayezid Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/bayezid-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları