TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Büyük Valide Hanı

Eser · Han, İstanbul, XVII. yüzyıl

Tür
Han ve kervansaray
Yer
İstanbul, Türkiye
Büyük Valide Hanı
Büyük Valide Hanı · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Aliparsa)

Kösem Sultan'ın büyük hanı

Çakmakçılar Yokuşu'ndan Uzunçarşı'ya kadar geniş bir alanı kaplayan Büyük Valide Hanı, ölçüleri bakımından İstanbul'un en büyük ticaret hanıdır. IV. Murad'ın saltanatı (1632–1640) sırasında padişahın annesi Kösem Sultan tarafından, başta Üsküdar'daki Çinili Cami olmak üzere hayratına gelir sağlamak için yaptırılmıştır. Evliya Çelebi'ye göre yerinde önceden Cerrah Mehmed Paşa'nın sarayı vardı. Köşesindeki kare kule handan eskidir ve Bizans döneminden kaldığı tahmin edilir; Naima'ya göre Kösem Sultan'ın kişisel serveti bu kulede saklanıyordu.

Eğimli arazide düzensiz bir planla kurulan hanın üçgen biçimli birinci avlusu, 63 × 66 metrelik ikinci avlusu ve altında ahırlar bulunan üçüncü avlusu vardır; 210 odası olduğu ileri sürülür. Handa çoğunlukla İranlılar kalır, avludaki Mescid-i İraniyan çevresinde muharrem ayinleri yapılırdı; İranlıların ilk Kur'an baskılarını burada kaçak olarak yaptıkları da aktarılır. Son yüzyılda bakımsızlık ve gelişigüzel eklerle büyük zarar gören hanın bazı bölümleri 1926'da tehlikeli görülerek yıktırılmıştır.

Bizans'tan kalan kule

Üçüncü avlunun köşesindeki kule 12 × 12 metre ölçüsünde ve 25 metre kadar yüksekliktedir. A. M. Schneider'e göre Bizans döneminden kalmıştır ve imparatorun saray muhafızı komutanının makamı olan Vigla'ya ait olabilir. 1544–1555 arasında İstanbul'u inceleyen Petrus Gyllius kuleyi Eirene Kulesi diye anar; Melchior Lorichs da 1553–1555'te çizdiği büyük panoramada onu bütün heybetiyle gösterir. Hana katılırken dışı kısmen Türk duvar tekniğiyle yenilenmiş, içine kubbeli bir oda yapılmıştır. Taş ve tuğla dizilerle örülen kulede top lumbarını andıran yuvarlak menfezler vardır. Naima'ya göre burada saklanan Kösem Sultan'ın yirmi sandık filori altınlık serveti, sultanın ölümünden sonra devlete kalmıştır.

Konuklar ve matbaalar

Han odalarında çoğunlukla bekarlar yaşardı; bunların bazıları, Lari Mehmed Efendi ve Yeğen Mehmed Paşa gibi, sonradan tanınmış kişiler oldu. İranlı ve Azeri Şiilerin yanında Ermeni tüccarlar ve yabancılar da kalırdı. 1652'de gelen Fransız seyyah J. de Thévenot hanı şehrin en güzeli sayar; yabancı tüccarların burada ucuz bir oda ve mallarına ardiye bulduğunu, her yolcuya yatak, örtü, halı ve yastık verildiğini yazar. XIX. yüzyıl sonunda G. des Godins de Souhesmes, muharrem ayinini 8000 seyircinin izlediğini anlatır. Handaki matbaalarda çok okunan kitapların korsan baskıları ve İstanbul'daki ilk resimli dini kitap ve levhalar basılmış; yokuş üzerindeki Ermeni kitapçılar Fransa'dan gelen kitapları satmıştır.

Mimarisi ve son yüzyılı

Çakmakçılar Yokuşu'ndaki dükkanlı cephe düzgün kesme taş ve tuğladandır; kapının üstünde, her biri dört kademeli yedi konsola oturan, köşkü andıran pencereli bir çıkma bulunur. Alt kat odaları beşik tonozlu, üst kat odaları kubbelidir; her odada ocak ve dolap nişleri vardır. Aslında kurşunla kaplı olan kubbelerin örtüsü harap olduğu için sökülmüştür.

1906 yazında hanın bir kısmı yıkılmıştır; bu bölümlerin 1894 depreminde çatladığı düşünülür. Avludaki ahşap Mescid-i İraniyan bir yangında harap olunca 1951'de İranlılar Yardım Derneği tarafından bugünkü biçimiyle yeniden yaptırılmıştır. Demir levha kaplı kapı kanatları hala yerindedir. 1989'da ikinci avlunun revak kemerleri yeni inşaatla kapatılmış, üçüncü avlu tamamen dolmuştu.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BÜYÜK VÂLİDE HANI” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Büyük Valide Hanı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/buyuk-valide-hani/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları