TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Sofya, 1566–1567

Sofya'nın merkezinde, Mariya Luiza caddesi üzerindeki cami Kadı Seyfullah Efendi ve Molla Efendi camii adlarıyla da bilinir; Banyabaşı adını bitişiğindeki hamamdan almıştır. Banisi Kadı Seyfullah Efendi hakkında, türbesinin Osmanlı-Rus savaşından sonra yıkıldığından başka bilgi yoktur. Kapı kemerindeki eski bir boya yazıda 1566–67 tarihi yer alıyordu; camiyi Mimar Sinan'a bağlayan sonraki taş levha ise sağlam bir delile dayanmaz. Taş-tuğla almaşık duvarlı kare planlı yapı 15 m çaplı bir kubbeyle örtülüdür; Evliya Çelebi'nin güzelliğini övdüğü tek şerefeli bir minaresi vardır.
1902 tarihli bir deftere göre 1877–1878 savaşından önce Sofya'da bulunan kırk bir cami ve üç mescitten geriye kalan tek yapıdır. 1890 ve 1906'da yıkım tehlikesi atlatmış, esaslı onarımı 1915–1917'de Evkaf Nezareti'nin ayırdığı parayla yapılmış, bu sırada minaresi kısaltılmıştır. 2007'de iç duvarları Kütahya çinileriyle kaplanmış; metro inşaatı ve 2012 depreminin yol açtığı çatlaklar üzerine TİKA kapsamlı bir onarım başlatmıştır. Cami bugün ibadete açıktır.
Caminin on bir dükkan, bir fırın, bir han ve bir bostandan oluşan vakıfları 1877–1878 savaşından sonra yok edildi. Yapı 1858'deki şiddetli depremde ya da savaş sırasında hasar görmüş, minare alemi yıkılmıştı. 1882'de Prens Aleksandr'ın ayırdığı 15.000 frank ve 1904'te Sultan Abdülhamid'in verdiği 100 lira ile kısmen onarıldı. 1915–1917 onarımında depremde çatlayan mermer minber ahşap bir minberle değiştirildi; Osmanlı hükümeti 1917'de kubbelerin yenilenmesi için 36 ton kurşun gönderdi.
1890'da belediye başkanı Dimitır Petkov yeni bir hamam yaptırmak için cami ile bitişiğindeki hamamı yıktırmaya karar verdiyse de Osmanlı hükümetinin girişimiyle bu engellendi. 1906'da caminin adını aldığı hamam yıkılıp yerine kaplıca yapıldı; cami ise Babıali'nin sert tepkisiyle bir kez daha kurtuldu. 1983'te Mimar Hristo Gançev'in projesiyle kapsamlı bir dış onarım geçirdi.
Kare planlı caminin duvarları 15 m yüksekliğinde ve 1,8 m kalınlığındadır. Taş-tuğla almaşık duvar, üstte köşeleri pahlanarak içten tromplarla sekizgene geçer; payanda kemerleriyle desteklenen tuğla kubbe eteği on altı bölümlüdür. Yapı dört sıra pencereyle aydınlanır. Son cemaat yeri mukarnas başlıklı dört sütuna oturan sivri kemerlerle açılır ve üç kubbeyle örtülüdür. Caminin sağ yanında, Kadı Seyfullah Efendi'nin ölen eşi adına yaptırılan ve muhtemelen çocukların eğitimine ayrılan, üç tonozlu “tetimme” bölümü vardır.
Tuğla gövdeli minarenin kesme taş şerefesi mukarnaslıdır; petek üstünde kurşun kaplı ahşap külah bulunur. 2007'deki çini kaplamayla birlikte ahşap minber ve kürsünün yerine çinilerle süslü yenileri yapılmış, tromplar, pandantifler, pencere çevreleri ve kubbedeki kalem işleri yenilenmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KADI SEYFULLAH EFENDİ CAMİİ” (Sefer Hasanov)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Banyabaşı Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/banyabasi-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları