TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Diyarbakır, 1564–1572
Mimar Sinan eseri

Diyarbakır'ın güneyinde, Mardin Kapısı yakınındaki cami, şehrin on üçüncü Osmanlı valisi ve beylerbeyi, Sokullu ailesinden Kara Şahin Mustafa Paşa'nın oğlu Behram Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cümle kapısındaki kitabeye göre yapımına 1564'te başlanmış, 1572'de tamamlanmıştır. Mimar Sinan'ın İstanbul dışındaki önemli bir deneme yapısı sayılır; ancak adı Sinan'ın eserlerini sayan kaynaklardan yalnız Tuhfetü'l-mimarin'de geçer. Bir külliye olarak tasarlandığı anlaşılan yapının hamamı da ayaktadır.
Kesme taştan, tek kubbeli ve tek minareli camide kalın tutulan duvarlarda dikdörtgen boşluklar açılmış, bunlara küçük mihrap nişleri ve üst kat mahfilleri yerleştirilmiştir. Böylece kubbe bir bakıma sekizgen bir ayak sistemine oturur. Sütunlarla çevrilip eğimli bir çatı altına alınan son cemaat yeri, bölgede yazın namazı açık havada kılma geleneğine uygun geniş bir sundurma oluşturur. Duvarlarda iki renkli taş, içeride XVI. yüzyıl İznik çinileri kullanılmıştır. 1928'de kısmen yıkılan minare ertesi yıl aynı üslupta onarılmıştır.
Caminin örtü sistemi, dört duvara oturan tromplu kubbe şemasının değiştirilmesiyle oluşturulmuştur. Kalın tutulan duvarlarda boşluklar bırakılması sonucu dört köşede dört kare mekan ortaya çıkmıştır; bunlardan mihrap yönündeki ikisi küçük kubbeciklerle örtülü birer hücre olup içeriden girilir. İçeride tromp ayaklarındaki mukarnas dolgular başlıca mimari süsleme unsurlarıdır.
Aslında beş kubbeli olan son cemaat yeri, dıştan sütunlarla çevrilerek ikinci bir revak kazanmıştır; böylece cami çifte revaklı bir son cemaat yerine sahip olmuştur. Avludaki şadırvanın boğumlu-düğümlü sütunları da dikkat çeker.
Behram Paşa Camii'nin ana mekan şeması, İstanbul'daki Bali Paşa ve Silivrikapı İbrahim Paşa camileriyle yakın benzerlik gösterir. Adı Sinan'ın eserlerini sayan kaynaklardan yalnız birinde geçmesine rağmen yapı, bu benzerlik ve kubbeyi sekizgen bir ayak sistemine oturtan özgün çözümü nedeniyle Mimar Sinan'ın önemli deneme yapıları arasında sayılır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BEHRAM PAŞA CAMİİ” (Ara Altun)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Behram Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/behram-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları