TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar

Devşirmede her Hristiyan çocuk toplanır mıydı?

Doğru bilinen yanlış · Hayır: devşirme belirli yaş, aile durumu, bölge ve topluluklarla sınırlı, kurallara bağlı bir seçimdi.

Haritayı 1413 yılında aç

Yaygın kanı

Devşirme çoğu zaman, devlet görevlilerinin Hristiyan köylerine girip bulabildikleri bütün erkek çocukları topladığı bir uygulama olarak anlatılır. Bu anlatımda devşirme her yerde, her ailede ve her yıl yapılan sınırsız bir toplama gibi görünür.

Kaynaklar ne diyor?

TDV İslam Ansiklopedisi'nin 'Devşirme' maddesine göre bu usul, Yeniçeri Ocağı'na asker bulmak için Çelebi Mehmed döneminde (1413–1421) uygulanmaya başlanmış, II. Murad devrinde kanunlaşmıştır. Gereken sayıyı yeniçeri ağası belirleyip Divan-ı Hümayun'a sunar; devşirme ihtiyaca göre üç, beş ya da yedi yılda bir yapılırdı. Sekiz ile yirmi yaş arasındaki, özellikle on dört-on sekiz yaşlarındaki oğlanlar seçilirdi. Her kazada kırk haneden bir oğlan alınması adetti, ama sayı daha çok ihtiyaca göre belirlenirdi. Hristiyan çocuklar vaftiz defterleriyle, babaları ve papazlarıyla birlikte kaza merkezine gelir; devşirme memuru defterleri inceleyip çocukları bizzat görerek kanuna uyanları ayırırdı. Seçilenlerin köyü, ailesi ve eşkali iki ayrı deftere yazılırdı.

Kanun kimin alınmayacağını da tek tek sayıyordu. Tek oğlu olan ailenin çocuğu alınmaz, iki çocuktan yalnız biri, çok çocuklu ailenin de en sağlıklısı seçilirdi. Annesiz babasız çocuklar, köy kethüdasının oğlu, sığırtmaç ve çoban çocukları, şehir çocukları, evlenmiş ya da bir zanaat edinmiş gençler toplanmazdı. Bazı topluluklar da dışarıda kalırdı: Türk, Kürt, Acem, Rus, Yahudi, Gürcü ve Çingene çocukları devşirilmez, Ermenilerden yalnız saray için çok az devşirme yapılırdı; Arnavut, Boşnak, Rum, Bulgar, Sırp ve Hırvat çocukları tercih edilirdi.

Uygulama bölgeye de bağlıydı. Başlangıçta daha çok Rumeli'de, XV. yüzyılın sonlarından itibaren Anadolu'nun bazı yerlerinde yapıldı. Muaf bölgelerin halkının elinde muafiyet hükümleri bulunurdu; derbentçilerden, maden işçilerinden ve devlet inşaatlarında çalışanlardan genellikle çocuk alınmazdı. Rüşvetle kanuna uymayan çocukları alan görevliler ağır cezalandırılırdı. Sayı zamanla da azaldı: 'Yeniçeri' maddesine göre 1666 tarihli bir ferman Batı ve Orta Balkanlar'da yıllık devşirmeyi 300-320 kişi olarak öngörür. XVII. yüzyıl ortalarından sonra devşirme pek yapılmadı; Ahmed Cevad Paşa son devşirmenin 1751'de yapıldığını yazar.

Neden böyle biliniyor?

Kaynaklar yanlışın nereden çıktığını doğrudan söylemez, ama konunun neden karıştığı açıktır. Devşirme gerçekten de gayrimüslim tebaanın çocuklarının devlet hizmeti için ailelerinden alınması demekti; bu yönüyle araştırmacılar arasında tartışılmış, bazıları bunu İslam hukukuna aykırı bulurken bazıları önceki İslam devletlerindeki gulam sisteminin devamı saymıştır. Uygulamanın ayrıntıları ise fermanlarda, kanunnamelerde ve defterlerde kalmıştır; geniş anlatılarda yalnız 'çocukların alınması' hatırlanmış, seçim ölçütleri, muafiyetler ve aralıklar unutulmuştur.

İstisnalar da tabloyu karmaşıklaştırır. Fatih döneminde kendi isteğiyle Müslüman olan Bosnalıların çocukları, babalarının ricası üzerine yalnız saray için devşirilirdi. XVI. yüzyıl sonlarından itibaren ise kanuna aykırı alımlar ve rüşvet yüzünden uygulama gevşedi; bu bozulma da devşirmenin baştan beri kuralsız olduğu izlenimini güçlendirmiş olabilir. Ayrıca devşirilenlerin yolu tek değildi: Türk köylülerinin yanında yetiştirilip Acemi Ocağı'na, oradan Yeniçeri Ocağı'na geçenler olduğu gibi, kabiliyetli olanlar sarayda eğitilip sadrazamlığa kadar yükselebiliyordu.

Kısaca

Devşirme, her Hristiyan çocuğun toplandığı sınırsız bir uygulama değildi. Belirli yaştaki, belirli aile koşullarındaki ve belirli bölge ve topluluklardan erkek çocuklar, ihtiyaca göre birkaç yılda bir ve kanunla belirlenmiş ölçütlere göre seçilirdi. Yine de ailelerden çocuk alınmasına dayanan bir uygulamaydı ve kuralları zamanla gevşedi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DEVŞİRME” (Abdülkadir Özcan)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Devşirmede her Hristiyan çocuk toplanır mıydı? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/devsirmede-her-hristiyan-cocuk-toplanir-miydi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları