TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar
Doğru bilinen yanlış · Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı; süreç Lozan, Cumhuriyet (1923) ve hilafetin kaldırılmasıyla (1924) tamamlandı.
Haritayı 1922 yılında açOsmanlı Devleti'nin bitiş tarihi için farklı yıllar dolaşır: kimi 1922 der, kimi Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923'ü, kimi de halifeliğin kaldırıldığı ve hanedanın yurt dışına çıkarıldığı 1924'ü. Tek bir 'doğru tarih' arandığında bu yıllar birbirinin karşıtı gibi görünür.
TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre belirleyici adım 1922'de atıldı. Mudanya Mütarekesi'nden sonra İtilaf devletleri Lozan barış görüşmelerine hem İstanbul hem Ankara hükümetini çağırdı. Sadrazam Ahmed Tevfik Paşa'nın bu yöndeki girişimi Ankara'da tepkiyle karşılandı; 'Lozan Antlaşması' maddesine göre Rıza Nur ve arkadaşları Osmanlı Devleti'nin sona erdiğinin karar altına alınmasını önerdi. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1922'de saltanatı hilafetten ayırarak kaldırdı ('Osmanlılar' maddesi tarihi 1-2 Kasım 1922 olarak verir). Aynı kararla İstanbul hükümeti, İstanbul'un resmen işgal edildiği 16 Mart 1920'den itibaren tarihe karışmış sayıldı; halifeliğin Osmanlı hanedanında kalacağı, halifeyi ise Meclis'in seçeceği ilan edildi. VI. Mehmed ise saltanatsız hilafet olamayacağını söyleyerek karara tepki gösterdi.
Ardından olaylar hızla gelişti. Tevfik Paşa 4 Kasım 1922'de istifa etti; VI. Mehmed (Vahdeddin) yeni bir sadrazam atamadı. 16 Kasım'da İngilizlere sığındı ve 17 Kasım 1922 sabahı Malaya adlı İngiliz gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı. Meclis 19 Kasım'da onu halifelikten de düşürerek Abdülmecid Efendi'yi halife seçti. Vahdeddin ise Malta'da da tahtından ve hilafetten vazgeçmediğini söylüyordu. 16 Kasım tarihli sığınma dilekçesini 'padişah' sıfatıyla değil, 'Müslümanların halifesi Mehmed Vahdeddin' diye imzalamış, hilafete ait kutsal emanetleri yanında götürme teklifini ise reddetmişti.
Sonraki adımlar yeni devletin kuruluşuna aittir. Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. Cumhuriyet'in ilanıyla yeni devletin merkezi Ankara oldu. 3 Mart 1924'te kabul edilen kanunla halife görevden alındı, hilafet kaldırıldı ve Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarıldı; Abdülmecid Efendi aynı gece ailesiyle birlikte Çatalca'dan trene bindirildi.
Karışıklığın nedeni, Osmanlı Devleti'nin tek bir günde, tek bir belgeyle değil, yaklaşık bir buçuk yıla yayılan bir süreçle tasfiye edilmesidir. Saltanat ile hilafet önce birbirinden ayrıldı; 1922 ile 1924 arasında Osmanlı hanedanından bir halife, siyasi yetkisi olmayan dinî bir makam olarak İstanbul'da bulunmaya devam etti. Bu yüzden hanedanın ortadan kalkışını esas alanlar 1924'ü, yeni devletin kuruluşunu ve uluslararası barışı esas alanlar 1923'ü anar. Saltanatın kaldırılmasından sonra Abdülmecid Efendi'den saltanat iddiasında bulunmayacağına dair bir belge alındı ve ona yalnız 'halife-i müslimin' (Müslümanların halifesi) unvanını kullanma izni verildi.
Siyasi bir devlet olarak sonu ise saltanatın kaldırılmasıdır: Meclis'e verilen önerge doğrudan Osmanlı Devleti'nin sona erdiğinin karar altına alınmasını istiyordu. TDV'nin 'Osmanlılar' maddesindeki siyasi tarih bölümü de 'Yakın Dönemler (1774–1922)' başlığını taşır. Padişahlar Atlası da toprak verisini saltanatın kaldırıldığı 1922'ye kadar uzatır. 'Mehmed VI' maddesine göre Meclis saltanatı kaldırdığında hükümet padişahın tahttan indirildiğine dair ayrıca bir bildiri yayımlamamıştı; bu da tarihlerin karışmasına katkıda bulunur.
Osmanlı Devleti'nin siyasi varlığı, saltanatın kaldırıldığı 1 Kasım 1922'de sona erdi ve son padişah aynı ay ülkeden ayrıldı. 1923 (Lozan ve Cumhuriyet) ile 1924 (hilafetin kaldırılması) bu sürecin tamamlandığı yıllardır. Hangi yılın anıldığı, sonun neye göre tanımlandığına bağlıdır.
Atıf: Padişahlar Atlası, “Osmanlı Devleti ne zaman sona erdi: 1922 mi, 1923 mü, 1924 mü? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/osmanli-devleti-ne-zaman-sona-erdi-1922-mi-1923-mu-1924-mu/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları