TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı
Teşkilat · Osmanlı asker ve yönetici kaynağı · XV–XVIII. yüzyıl
YZDevşirme, Osmanlı tebaası bazı Hristiyan ailelerin erkek çocuklarının başta askerlik ve saray hizmeti olmak üzere çeşitli devlet görevlerinde kullanılmak üzere toplanmasına verilen addır. I. Murad döneminde kurulan Yeniçeri Ocağı'na asker sağlamak için önce pencik kanunu gereğince genç savaş esirlerinden yararlanılmıştı. Ancak fetihlerin azalması ve 1402 Ankara Muharebesi'nden sonra bir süre durması üzerine yeni bir kaynağa ihtiyaç doğdu. Daha önceki İslam devletlerinde görülmeyen devşirme usulünün Çelebi Mehmed zamanında (1413–1421) uygulandığı, oğlu II. Murad döneminde ise kanunlaştığı anlaşılmaktadır.
Usulün ne zaman başladığı tartışmalıdır. Bazı kayıtlar devşirmeyi Yıldırım Bayezid dönemine bağlar; Basilike Papoulia'nın kroniklere dayanan incelemesi ocağın kuruluşunu Orhan, pencik usulünü I. Murad, devşirmenin sistemleştirilmesini II. Murad dönemine yerleştirir. TDV'deki Yeniçeri maddesi, devşirmenin ve ocağın en erken Orhan döneminin sonlarında, en geç I. Murad devrinde, birbiri içine giren süreçler halinde yavaş yavaş geliştiğini düşünmenin daha doğru olacağını belirtir.
YZKapıkulu ocaklarının asker ihtiyacını yeniçeri ağası belirler ve Divan-ı Hümayun'a arz ederdi. Buradan çıkan karara göre sekiz ile yirmi yaş arasındaki uygun gençler toplanırdı; devşirme ihtiyaca göre üç, beş ya da yedi yılda bir yapılırdı. Başlangıçta bu işi beylerbeyi, sancak beyi ve kadılar yürütüyordu. Görevlerini kötüye kullanmaları üzerine Fatih Sultan Mehmed döneminde merkezden devşirme memurları gönderilmeye başlandı. Bunlar turnacıbaşı, saksoncubaşı, zağarcıbaşı, haseki gibi yeniçeri ocağının yüksek rütbeli subaylarıydı; yanlarında bir kâtip, ellerinde talimat niteliğinde bir padişah fermanı ile yeniçeri ağasının kadılara yazdığı mektup bulunurdu. Rüşvetle kanuna aykırı çocuk devşirenler ağır cezalandırılırdı; Trabzon'da sahte fermanla devşirme yapmaya kalkışan iki kişinin elleri kesilmişti.
Devşirme kanunu toplanacak çocukların niteliklerini ayrıntılı biçimde belirlerdi. Tek oğlu olanın çocuğu alınmaz, iki çocuktan yalnız biri seçilirdi. Anne babası olmayanlar, köy kethüdasının oğlu, çoban çocukları, şehir çocukları, evlenmiş ya da sanat sahibi olmuş gençler devşirilmezdi. Arnavut, Boşnak, Rum, Bulgar, Sırp ve Hırvat çocukları tercih edilir; Türk, Kürt, Acem, Rus, Yahudi, Gürcü ve Çingene çocukları alınmaz, Ermenilerden ise yalnız saray için çok az devşirme yapılırdı. Fatih döneminde topluca Müslüman olan Bosna halkının çocukları, babalarının ricası üzerine yalnız saray ve Bostancı Ocağı için alınırdı. Uygulama başlangıçta Üsküp, Manastır, Yanya, Mostar gibi Rumeli bölgelerinde, XV. yüzyıl sonlarından itibaren Anadolu'da da yapılmış; derbentçiler ve maden işçileri gibi bazı yükümlü gruplar muaf tutulmuştu.
Devşirme memuru geldiği yerde tellallarla ilan yaptırır, çocuklar vaftiz defterleriyle birlikte babaları ve papazlarıyla kaza merkezinde toplanırdı. Genellikle her kazada kırk haneden bir oğlan alınması adetti, ancak sayı daha çok ihtiyaca göre belirlenirdi. Seçilen çocukların köyü, anne ve babasının adı, doğum tarihi ve göz rengine varıncaya kadar eşkali “eşkal defteri” denilen iki ayrı deftere yazılırdı. Çocuklara giydirilen kızıl aba ve külahın bedeli “kul akçesi” adıyla bölge halkından alınırdı; çocuk başına 90–100 akçe olan bu miktar zamanla 300, hatta 600 akçeye çıktı. Çocuklar “sürü” denilen 100–200 kişilik kafileler halinde sürücülerle merkeze gönderilir, kafileye karışan yabancıya “saplama” denirdi.
İstanbul'da Ağakapısı'nda yeniçeri ağası tarafından yoklanan çocuklar sünnet edilip Müslüman Türk adları alır, üzerlerindeki cizye vergisi düşerdi. Saray için ayrılanlar Edirne, Galata ya da İbrahim Paşa saraylarında eğitilir, aralarından yetenekli olanlar Topkapı Sarayı'na alınırdı. Diğerleri “Türk'e verme” usulüyle bir süre Türk köylülerinin yanına verilirdi: Rumeli'den toplananlar Anadolu'ya, Anadolu'dan toplananlar Rumeli'ye gönderilirdi. Burada tarımda çalışırken Türkçeyi ve gelenekleri öğrenen gençler zamanı gelince Acemi Ocağı'na kaydedilir, “acemi oğlanı” adını alıp önce bir, sonra iki akçe gündelik alırlardı. XVII. yüzyılda Türk'e verme usulünden vazgeçildiği anlaşılmaktadır.
XV. yüzyılın ilk yarısından XVI. yüzyıl sonlarına kadar yaklaşık bir buçuk asır başarıyla uygulanan devşirme, Osmanlı Devleti'ne hem asker hem yönetici sağladı. 1584–1587 arasında İstanbul'da bulunan Venedik elçisi Lorenzo Bernardo, devlet idaresinin ve ordu komutasının soylulara değil sıradan kökenli insanlara verildiğini, padişahın bunlardan en iyi kaptanları, sancak beylerini ve beylerbeylerini yetiştirdiğini yazmıştır. Fatih Sultan Mehmed'in Türk asıllı Çandarlı ailesine vurduğu darbeden sonra birkaç istisna dışında hemen bütün sadrazamlar devşirmelerden atanmıştır. Mahmud, Gedik Ahmed, Makbul İbrahim, Sokullu Mehmed, Ferhad, Lala Mehmed, Kara Murad ve Kemankeş Mustafa paşalar ile Köprülü ailesinden sadrazamlar bu yoldan yetişmiştir.
Devşirmenin İslam hukukuna uygunluğu daha çok Batılı araştırmacılar arasında tartışılmıştır. Bazıları zimmi çocuklarının zorla alınmasını hukuka aykırı bulurken bazıları uygulamayı önceki İslam devletlerindeki gulam sisteminin devamı saymış, Paul Wittek ise Şafii mezhebine dayanan bir açıklama önermiştir. Madde yazarı Abdülkadir Özcan, devşirilenlerin hür tebaa çocukları olduğunu, bu yüzden uygulamanın kölelikle bağdaştırılmasının zor olduğunu ve zimmilerden istenen zorunlu askerlik hizmeti olarak yorumlanabileceğini belirtir; fiilen hizmet edenlerden cizye alınmaması bu yorumu güçlendirir. Ona göre sistem öncelikle askere duyulan ihtiyaçtan doğmuştur ve yerleşik halkı Türkleştirme ya da İslamlaştırma aracı olarak görülmesi tutarsızdır.
YZXVI. yüzyıl sonlarından itibaren yeniçeri oğullarının “kuloğlu” adıyla ocağa kabul edilmesi, dışarıdan da “kul kardeşi” ve “ağa çırağı” adlarıyla kanuna aykırı alımlar yapılması devşirmeyi gevşetti; bu dönemde işe rüşvet de karıştı. IV. Murad zamanında usul ıslah edilmeye çalışıldıysa da XVII. yüzyılın ortalarından itibaren devşirme pek yapılmaz oldu. 1666 tarihli bir ferman Batı ve Orta Balkanlar için yıllık devşirme sayısını 300–320 arasında öngörüyordu. XVIII. yüzyıl başlarında isyana karışan bostancıların yerini doldurmak için 1000 kadar oğlan devşirildiği anlaşılmaktadır. Ahmed Cevad Paşa son devşirmenin 1751'de yapıldığını kaydeder.
Saray için yapılan devşirme, ocak için yapılandan daha uzun sürmüş; Yeniçeri Ocağı'nın asker ihtiyacı ise giderek kuloğulları ve dışarıdan katılanlarla karşılanmıştır. Devşirmelerin yetiştiği Acemi Ocağı, Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasına kadar ayakta kaldı; ardından bir süre saraya odun taşıma işinde kullanıldı ve sonunda tamamen tarihe karıştı. Devşirme, Osmanlı askerî ve idari kadrolarının oluşumunu klasik dönem boyunca belirleyen başlıca kurumlardan biri olarak hatırlanır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DEVŞİRME” (Abdülkadir Özcan); “YENİÇERİ” (Kemal Beydilli)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Devşirme sistemi · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/devsirme-sistemi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları