TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar

Mustafa Reşid Paşa

Sadrazam, 1846–1858 (altı kez)

Mustafa Reşid Paşa
Mustafa Reşid Paşa, 1850'lerden bir taşbaskı portre (SALT Araştırma). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1846 yılında aç

Kendi kendini yetiştiren kâtip

13 Mart 1800'de İstanbul'da Davutpaşa mahallesinde doğdu; “Koca” ve “Büyük” lakaplarıyla da anılır. Düzenli bir öğrenim görmedi, kendi kendini yetiştirdi. Babasını küçük yaşta kaybedince eniştesi Ispartalı Seyyid Ali Paşa'nın himayesine girdi ve onun sadaretinde mühürdar olarak memuriyete başladı. 1828–1829 Osmanlı-Rus savaşı sırasında ordudan yazdığı sade ve etkili yazılar II. Mahmud'un dikkatini çekti; 1829 Edirne barış görüşmelerine başkatip olarak katıldı. Pertev Efendi'nin himayesinde Mısır meselesine ilişkin görüşmelerde bulundu ve 1832'de amedi oldu.

Elçilikten Tanzimat'a

1834'te Cezayir meselesini görüşmek üzere Paris'e, ardından Londra'ya elçi olarak gönderildi; Avrupa diplomasisini yakından tanıdı ve Fransızcasını ilerletti. Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'ya karşı başta İngiltere olmak üzere Avrupa'nın desteğini kazanmaya çalıştı. 1837'de Hariciye nazırı oldu, 1838'de İngiltere ile imzalanan ticaret antlaşmasında önemli rol oynadı. Abdülmecid'in tahta çıkması üzerine İstanbul'a döndü ve 3 Kasım 1839'da Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesini sağladı.

Madde yazarı Kemal Beydilli, Reşid Paşa'nın bu sorumluluğu fermana esas metnin altında imzası bulunan otuz sekiz devlet adamıyla paylaştığını ve Tanzimat'a giden yola II. Mahmud devrinin son yıllarında girildiğini hatırlatır; yine de fermanın ilanındaki ve uygulanmasındaki etkin rolünün bu yüzden azalmadığını vurgular.

Altı sadaret

28 Eylül 1846'da ilk kez sadrazam oldu; karma ticaret mahkemesinin kurulması, işkencenin yasaklanması ve Mekatib-i Umumiyye Nezareti'nin açılması bu döneme rastlar. Muhalifleriyle mücadelesi ve dış baskılar yüzünden defalarca azledilip yeniden getirildi; toplam altı kez sadarete geldi. Encümen-i Daniş'in açılmasında etkili oldu. Macar ve Leh mültecilerinin iadesine karşı çıkarak Avrupa'da Osmanlılar lehine bir hava doğmasına katkıda bulundu. Tanzimat'ın ilanı dışında bu tutumu ve Kırım Savaşı'nda İngiltere ile Fransa'nın müttefik olarak kazanılması başlıca başarıları arasında sayılır. Mençikof krizinde Hariciye nazırı olarak Rusya'nın Ortodokslar üzerindeki hamilik isteğinin reddedilmesinde esas rolü oynadı; Süveyş Kanalı projesine karşı çıkması Fransa'nın tepkisini çekince 1855'te görevden alındı. 1856 Islahat Fermanı'nın Paris Antlaşması'nda anılmasını eleştirdi; gayrimüslimlere tanınan hakların dengeyi birden bozacağı uyarısında bulundu.

Ölümü ve değerlendirme

Altıncı sadareti sırasında, 7 Ocak 1858'de bir kalp krizi sonucu öldü; türbesi Beyazıt Camii yanındadır. Beydilli onu Tanzimat döneminin az sayıdaki misyon sahibi devlet adamından biri olarak görür; ancak sonraki dönemlerde “medeniyet peygamberi” gibi sıfatlarla II. Mahmud'dan üstün gösterilmesini abartı sayar. Devletin bekasını büyük devletler arasındaki dengede gören ve İngiltere'ye yaslanan Reşid Paşa ile açılan yolun, devlet adamları arasında yabancı devletlere dayanan bir hizipleşmenin başlangıcı olduğu da maddede belirtilir. Resmî yazışmanın herkesin anlayacağı biçimde sadeleştirilmesine öncülük etti; Ali ve Fuad paşalar ile Cevdet Paşa onun himayesinde yetişti.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MUSTAFA REŞİD PAŞA” (Kemal Beydilli)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Mustafa Reşid Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/mustafa-resid-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları