TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Kılıç Ali Paşa Camii

Eser · Cami, İstanbul, 1580

Tür
Cami
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1580

Mimar Sinan eseri

Kılıç Ali Paşa Camii
Kılıç Ali Paşa Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, User:Darwinek)

Sinan'ın Ayasofya yorumu

Tophane'de, eskiden deniz kıyısında ve limanın en önemli iskelesinin başında bulunan külliyeyi Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa kurmuştur. Cami, medrese, hamam, türbe ve hazireden oluşan külliye, Mimar Sinan'ın eserlerini bildiren tezkirelere göre onun tarafından yapılmıştır. Cümle kapısı üzerindeki şair Ulvi'nin kitabesi caminin 1580'de tamamlandığını gösterir; hamam 1583'te bitirilmiştir. Uzun meslek hayatının son büyük eserlerinden olan bu camide Sinan, Ayasofya'nın planını çok daha küçük ölçüde ve statik bakımdan daha güvenli biçimde yorumlamıştır: 12,70 metre çaplı kubbe, kıble ekseninde iki yarım kubbeyle desteklenir.

Son cemaat yeri ve harim XVI. yüzyıl İznik çinileriyle bezenmiştir; mihrap ve minber beyaz mermerdendir. 1855 dolaylarında çekilmiş bir fotoğraf, minarenin gövdesinin ortasından itibaren yenilendiğini gösterir; renkli cam pencerelerden biri 1913 tarihli ve Bursalı Tevfik imzalıdır. Sinan'ın 1588'deki ölümünden sonra bitirilmiş olabilecek medrese uzun yıllar dispanser olarak kullanılmış, büyük ölçüde değiştirilmiş ve bakımsız kalmıştır. Uzun süre perişan durumda kalan hamam ise onarılarak yeniden çalışır hale getirilmiştir.

Avlu ve son cemaat yerleri

Evliya Çelebi, selatin camii niteliğindeki yapı için “İstanbul'da başka bir benzeri yoktur” der ve Ayasofya'ya benzediğine işaret eder. Kesme taştan pencereli avlu duvarı vaktiyle bir dikdörtgeni sınırlarken 1956 dolaylarında Tophane Meydanı tarafındaki cephesi şevli biçimde türbeye doğru alınmış, şadırvan tarafında da geri çekilmiştir.

Caminin önünde mermer sütunlara dayanan, kurşun kaplı ve öne meyilli bir çatıyla örtülü ikinci bir son cemaat yeri vardır; klasik üsluptaki sütun başlıkları bu bölümün yapıyla birlikte ya da az sonra eklendiğini gösterir. Asıl son cemaat yeri, sütunlara dayanan kemerlerin taşıdığı beş kubbeyle örtülüdür.

Ayasofya'dan alınan düzen

Dikdörtgen planlı harimde mihrap, yarım kubbeyle örtülü ve dışa taşan bir çıkıntının içindedir. Girişe yakın yanlardaki iki çıkıntıdan sağdaki minarenin kürsüsü, soldaki ise harimi çeviren galeriye çıkan merdiveni barındırır. Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanır. Yapının Ayasofya ile benzerliğini en çok iki yandaki çift destek payandaları vurgular. Minarenin yenilenen petek kısmına barok bir taş külah yapılmışken son yıllarda minare özgün kurşun kaplı sivri külahına kavuşturulmuştur; mihrabın çevresi ve kıble duvarı da çinilerle kaplıdır.

Türbe, medrese ve hamam

Kıble tarafındaki kesme taş türbe dıştan sekizgendir ve çift kubbeyle örtülüdür; içeride girişin karşısındaki iki sütun, kubbeyi taşıyan kemerlere destek olur. Revaklı avlu çevresindeki on yedi hücreli medrese, zemin kodunun yükseltilmesiyle çukurda kalmıştır; kütüphanesinin kitapları 1918'de Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır.

Hamamın soyunmalığı 14,10 metre çaplı bir kubbeyle örtülüdür; sıcaklık bölümü, daha çok kaplıcalarda görülen, ortadaki yuvarlak mekana yıldız biçiminde kemerlerle açılan tiptedir. Hamam uzun yıllar yersiz yurtsuzların geceleri barındığı bir yer olmuştur. Avlu köşesindeki sebil muhtemelen külliyeye ait değildir. Haziredeki kabirler arasında matematikçi Hasan Fuad Paşa ile Kaptanıderya Ateş Mehmed Paşa'nınkiler de bulunur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KILIÇ ALİ PAŞA KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Kılıç Ali Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/kilic-ali-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları