TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Pertev Paşa Camii

Eser · Cami, İzmit, 1579

Tür
Cami
Yer
İzmit, Türkiye
Yapım
1579

Mimar Sinan eseri

Pertev Paşa Camii
Pertev Paşa Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Rime)

Sefer yolunda bir menzil külliyesi

Yeni Cuma Camii adıyla da anılan yapı, Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim dönemlerinde vezirlik yapan Pertev Paşa'nın isteği üzerine, ölümünden sonra kethüdası Sinan Ağa tarafından İstanbul-Şam-Bağdat sefer ve kervan yolu üzerinde Mimar Sinan'a yaptırılmıştır. 1579'da tamamlanan menzil külliyesi cami, çeşme, imaret, kervansaray, dükkanlar, hamam ve sıbyan mektebinden oluşuyordu; Sinan'ın tezkirelerinde yalnız cami ile hamam geçer. Bugün yalnız cami ve çeşme özgün haliyle ayaktadır.

Kesme taştan, kareye yakın dikdörtgen planlı cami, yüksek sekizgen bir kasnağa oturan kubbeyle örtülüdür ve çift revaklı bir son cemaat yerine sahiptir. Kare plandan kubbeye geçişin aşamalarını dış görünüşte de göstermesiyle dikkat çeker. Kendi döneminden kalan mihrabı, minberi ve vaaz kürsüsü mermerdendir. Cami 1719 depreminden sonra, 1764'te ve 1858'de onarılmış; 1952–1961'de kalem işleri ve alçı pencereleri yenilenmiştir. 1999 depreminde zarar gören minaresi yeniden yapılmıştır.

Avlu ve son cemaat yeri

Cami, geniş bir ihata duvarıyla çevrili avlunun ortasında yer alır; avluya üç yönden basık kemerli kapılarla girilir ve batıdaki girişin üzerinde yapının tarihini veren tek satırlık bir kitabe bulunur. Son cemaat yerinin iç revakı, ortada üç kubbe ve iki yanda aynalı tonozla örtülü beş birimden oluşur; bunları mukarnas başlıklı mermer sütunlar taşır. Eğimli bir çatıyla örtülü dış revak, baklavalı başlıklı sütunlarla iç revakı üç yönden çevreler. Giriş aksı dış revakta daha yüksek ve geniş bir kaş kemerle, iç revakta orta kubbedeki iki sıra mukarnasla vurgulanmıştır.

İki renkli taş kullanılan basık kemerli cümle kapısının üzerinde rozetlerle süslü sivri bir kemer ve bir palmet dizisi vardır. Kuzeydoğu köşedeki iki katlı tonozlu mekan minareyle planda denge kurar ve bugün kadınların ibadetine ayrılmıştır.

Harimin düzeni ve süslemesi

İnce tutulan kuzey duvarı iki duvar payesiyle desteklenmiş, bunlar girişe doğru üç eyvan oluşturmuştur; yandaki eyvanlar mermer korkuluklarla orta mekandan ayrılır, üzerlerinde konsollara oturan bir mahfil bulunur. Kubbeye geçiş iki aşamalıdır: kare alt yapıdan tromplarla sekizgen kasnağa, kasnaktan pandantiflerle kubbeye geçilir. Dışa çıkıntılı, üçgen alınlıklı mihrabın kavsarası mukarnaslıdır; geometrik ve bitkisel bezemeli minber sonradan boyanıp yaldızlanmıştır. Kündekari kapı kanatlarındaki geometrik kompozisyonların içi sedef kakmalıdır.

Kaybolan birimler

Caminin kuzeyindeki şadırvan onikigen planlıdır. Güneybatıdaki üç bölümlü çeşme grubunun biri insanlara, ikisi hayvanlara ayrılmıştı; bugün yol seviyesinin altında kalmıştır. Caminin batısındaki kervansarayda XIX. yüzyıl başında Joseph von Hammer gecelemişti; ahşap örtüsünü on sekiz direk taşıyor, güney cephesinde on dükkan bulunuyordu. Çifte hamam olarak yapılan ve 1922'de harap olan hamamın sekizgen sıcaklığı yedi halvetle çevriliydi. İmaretten bugün yalnız bir duvar kalmıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “PERTEV PAŞA KÜLLİYESİ” (Zeynep Hatice Kurtbil)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Pertev Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/pertev-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları