TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami ve külliye, 1598–1665

Eminönü'nde liman ve ticaret bölgesinin önündeki külliyenin banisi, III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan'dır. İnşaata 9 Nisan 1598'de Mimar Davud Ağa başladı; zemin, uçları kurşun kuşaklarla bağlanan kazıklarla sağlamlaştırıldı. Davud Ağa Eylül 1598'de ölünce yerine Dalgıç Ahmed Ağa getirildi ve yapıyı birinci sıra pencerelerin üstüne kadar yükseltti. III. Mehmed'in 1603'te ölümü üzerine Safiye Sultan Eski Saray'a gönderilince inşaat yarım kaldı.
1660'taki büyük İstanbul yangınından sonra harap alanları gezen Hatice Turhan Valide Sultan, yarım kalan caminin tamamlanmasına karar verdi. 1661'de Mimarbaşı Mustafa Ağa'nın sorumluluğunda yeniden başlayan inşaat bitirildi ve cami 30 Ekim 1665'te kılınan cuma namazıyla ibadete açıldı. Vakfiyede ve kitabelerde 1663–64 tarihi yer alır.
Klasik Osmanlı mimarisinin revaklı avlulu şemasını sürdüren cami merkezî planlıdır. 35,50 × 40,90 metrelik harimi, 16,20 metre çapında bir ana kubbe ve dört yöndeki yarım kubbeler örter. İki yan cephedeki sütunlu galeriler yapıya hareketli bir görünüm kazandırır. Üçer şerefeli iki minaresi vardır. Duvarlar ikinci sıra pencerelerin üstüne kadar mavi, firuze ve yeşilin hâkim olduğu çinilerle kaplıdır; madde yazarına göre bu çinilerde XVII. yüzyıldaki teknik bozulma kolayca görülür.
Külliye; cami, hünkâr kasrı, Mısır Çarşısı olarak bilinen arasta, türbe, darülkurra, sebil, çeşme ve sıbyan mektebinden oluşur. İlk inşa sırasında sözü edilen medrese, imaret ve ribatlar yapılmadı. “L” biçimli çarşıda toplam seksen sekiz dükkân bulunur. Türbede Hatice Turhan Sultan, IV. Mehmed, II. Mustafa, III. Ahmed, I. Mahmud ve III. Osman ile hanedandan başka kişiler olmak üzere kırk dört kişi yatar. Sonradan III. Ahmed bir kütüphane (1724–1725), II. Mahmud döneminde de 1813'te bir muvakkithane eklendi.
1688 ve 1691 yangınları çarşıya büyük zarar verdi; dükkânlar onarıldı. Çarşı, zamanla harap olduktan sonra 1940–1943 onarımında değişikliğe uğrayarak bugünkü hâlini aldı. Sebil ve çeşme, bitişikteki bir mağazanın yanmasıyla tahrip oldu ve 1906'da onarıldı.
XIX. yüzyılın ikinci yarısında Galata Köprüsü yapıldıktan sonra artan trafik yüzünden caminin dış avlu duvarı çevresindeki dükkânlarla birlikte yıktırıldı, cami ile çarşı arasından yol geçirildi. 1904'te sıbyan mektebi de yıkılınca madde yazarına göre külliyenin bütünlüğü bozuldu.
Cami 1912–1913 yıllarında onarıldı; son yıllardaki onarımda kalem işleri yenilendi. Üç katlı hünkâr kasrı 2006-2009 yıllarında esaslı bir tamir geçirdi. Sıbyan mektebi ile cami avlu duvarı günümüze ulaşmamıştır. Sebil ve çeşme bugün caminin güneyinde ayrı bir ada üzerinde durur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “YENİCAMİ KÜLLİYESİ” (Ahmet Vefa Çobanoğlu)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Yeni Cami ve Külliyesi (Eminönü) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/yeni-cami-ve-kulliyesi-eminonu/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları