TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, Şam, 1554–1559
Mimar Sinan eseri

Şam'daki Süleymaniye Külliyesi'nin cami ve çevresindeki yapıları Kanuni Sultan Süleyman tarafından 1554–1559 yıllarında inşa ettirilmiştir; II. Selim döneminde 1566–67'de medrese ve arasta eklenmiş, hankah ise 1576'dan sonra tamamlanmıştır. Cami, tabhaneler, imaret ve çifte kervansaray, Mimar Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde kayıtlıdır. Sinan'ın aracılığıyla Şam'a bir Hassa mimarı gönderilmiş, inşaatı ise Şamlı Todoros adlı Hristiyan bir mimar yürütmüştür. Medrese, arasta ve hankah Sinan'a mal edilemez.
Külliye, Barada Irmağı kıyısında, Memluk döneminde Gök Meydanı denen cirit sahasının yerinde kurulmuştur. Fatih Külliyesi'ni hatırlatan sıkı bir simetriyle cami ve imaret kıble ekseninde karşılıklı yer alır. Tek kubbeli kare caminin duvarları, Suriye'de Osmanlılardan önce yaygın olduğu gibi siyah bazalt ve beyaz kalker sıralarıyla örülmüştür; taçkapı, mihrap ve minberde yerel üslupla başkent üslubu bir arada görülür. Hazirede VI. Mehmed (Vahdeddin) ile sürgünde ölen bazı hanedan üyeleri gömülüdür. Hankah bugün ayakta değildir.
Taçkapının üstündeki manzum kitabenin metni Şemsi Ahmed Paşa'ya aittir ve inşaatın 962'de başlayıp 966'da tamamlandığını bildirir. İstanbul Süleymaniye Külliyesi'nin inşaat defterlerinde, 1559'da bitirilen Şam'daki camiye kurşun kaplamaların gönderildiği yazılıdır. O sırada Şam valisi olan, sonradan Üsküdar'daki külliyeyi yaptıracak Şemsi Ahmed Paşa'nın inşaata nezaret ettiği düşünülür. Aynı defterlere göre Muslihuddin Halife adlı Hassa mimarı, Kasım-Aralık 1553'te Sinan'ın aracılığıyla Şam'a gönderilmiştir.
Almavi'ye göre ilk bina emini vakfın mütevellisi Mevlana Molla Ağa el-Acemi idi; bu görev sonra Mustafa adlı birine verildi. Külliyenin yerinde, Memluk Sultanı I. Baybars'ın 1266–1269'da cirit meydanına bakan Kasrü'l-ablak adlı sarayı bulunuyordu.
Caminin güneybatı ve güneydoğu köşeleri dıştan payandalarla güçlendirilmiş, giriş cephesine Sinan dönemi camilerindeki gibi çift revak yapılmıştır. Harimin kuzey köşelerinde konik külahlı, tek şerefeli iki minare yükselir. Taçkapıyı siyah-beyaz geometrik geçmelerden bir kuşak çevreler; mukarnaslı kavsarası istiridye biçimli bir yarım kubbecikle sona erer. Alt pencerelerin hafifletme kemeri aynaları sır altı tekniğinde yerel çinilerle kaplıdır.
Cami ile imaret arasında büyük bir abdest havuzu vardır. Tabhaneler beşer birimlik iki kanatta toplanmıştır; ocaklı birimler sekizgen kasnaklı kubbelerle örtülüdür. “T” biçimindeki imaretin merkezindeki matbahın dört biriminin örtülerinden bacalar yükselir; avlu cephesinde on iki birimli kubbeli bir revak uzanır. Çifte kervansarayın kanatları on dörder kasnaksız kubbeli birimden oluşur.
Medresede revaklı avlunun çevresinde yirmi iki kubbeli hücre sıralanır; mescid-dershanenin soğan kubbesi yöredeki Eyyubi ve Memluk kubbelerini andırır. Arasta, sivri beşik tonozlu iki sıra dükkandan oluşur ve doğu-batı doğrultusunda uzanır. Ortadan tamamen kalkmış olan hankah, Gök Meydanı'nda yarım bırakılan bir yeniçeri kışlasının dönüştürülmesiyle oluşturulmuş ve yirmi derviş hücresi barındırmıştı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SÜLEYMANİYE KÜLLİYESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Süleymaniye Külliyesi (Şam) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/suleymaniye-kulliyesi-sam/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları