TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami ve külliye, 1555–1561
Mimar Sinan eseri

Haliç'ten bakıldığında şehrin kıyı siluetinde önemli bir yer tutan külliyeyi, Kanuni Sultan Süleyman'ın damadı ve sadrazamı Rüstem Paşa, ikinci sadareti sırasında 1555–1561 yılları arasında Mimar Sinan'a yaptırdı. Cami, yapıldığı dönemde de yoğun bir ticaret bölgesinin içindeydi; daha önce burada bulunan Hacı Halil Ağa Mescidi'nin yerine, çevredeki pek çok bina kamulaştırılarak inşa edildi.
Külliye; yüksek bir zemin üzerine fevkani olarak kurulan cami, altındaki tonozlu depolar ve dükkânlar, bir çeşme ve iki handan oluşur. Caminin Haliç tarafındaki hanlar Büyük ve Küçük Rüstem Paşa hanları ya da Büyük ve Küçük Çukurhan adlarıyla bilinir.
Cami, Sinan'ın merkezî plan denemeleri arasında sekiz destekli merkezî kubbe şemasının ilk örneğidir. Enine dikdörtgen harimin ortasındaki ana kubbe, dördü duvarlara bitişik, dördü bağımsız sekiz büyük ayak üzerindeki sekizgen alana oturur; köşelerde yarım kubbeler, iki yanda da mahfil olarak düzenlenmiş üçer birim bulunur. Yüksek avluya platformun dört yanındaki kapalı merdivenlerle çıkılır; beş kubbeli son cemaat yerini ahşap bir çatı üç yönden çevreler. Kesme taştan tek şerefeli minare kuzeybatı köşesindedir.
Caminin asıl ünü çinilerinden gelir. İç duvarlar, son cemaat yeri, ayaklar ve pandantifler, dönemin desen ve teknik bakımından en gelişmiş İznik çinileriyle kaplıdır. Madde yazarına göre giriş kapısının solundaki lacivert zeminli büyük pano, klasik dönem çini sanatının en güzel örnekleri arasındadır. Son cemaat yerindeki çiniler yangın, deprem, bozulma ve hırsızlıktan en çok zarar gören bölümdür.
Cami 1660'taki büyük yangında ve Fatih Camii'ni yıkan 1766 depreminde ağır hasar gördü; çöken kubbesi ve minaresi sonradan yenilendi. Kubbe kasnağındaki barok kıvrımlı saçak ve düzensiz pencere oranları XVIII. yüzyıl onarımından kalır. XIX. yüzyılda yarım kubbe ve tonozların özgün kalem işleri kaldırılarak yerine klasik üslupla bağdaşmayan süslemeler yapıldı.
Yapı 1960–1961 ve 1964–1969 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce onarıldı, 1992–1995 yıllarında da esaslı bir onarım geçirdi. Bu son çalışmada kurşunlar tamamen değiştirildi; XIX. yüzyıl süslemelerinin altında bulunan klasik kalem işleri aslına uygun biçimde yenilendi, çiniler, kapılar, pencereler ve mermer minber temizlenip onarıldı.
Caminin altında, sokak seviyesindeki depolar çapraz ve sivri kemerli tonozlarla örtülüdür; avlunun altında sekiz dükkân sıralanır ve bunların ortasındaki birim hazneli bir çeşmedir. Taş ve tuğla almaşık cepheli hanlar kötü müdahalelere uğramıştır; zemin kat ve bodrumları depo olarak kullanılır. Şadırvan, Uzunçarşı caddesi üzerinde duvarla çevrili kare bir avluda yer alır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “RÜSTEM PAŞA KÜLLİYESİ” (Z. Hale Tokay)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Rüstem Paşa Camii ve Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/rustem-pasa-camii-ve-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları