TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Sofya, XV. yüzyıl

Sofya'nın tam ortasındaki bu ulucami, Filibe'deki Hudavendigar Camii'nden sonra Bulgaristan'da yapılan ikinci ulucamidir ve Rumeli'nin ölçüce en büyük camilerinden biridir. Fatih Sultan Mehmed devri sadrazamı Mahmud Paşa'nın hayratıdır; bu yüzden Mahmud Paşa Camii diye de anılır. Bir rivayete göre inşasına 1451'de başlanmış, yapı kurucusunun ölümünden sonra 1494'te tamamlanmıştır. Taş ve tuğladan, erken Osmanlı mimarisi karakterinde yapılan kare planlı caminin dört payesi mekanı dokuz bölüme ayırır; her bölüm 9,30 metre çaplı bir kubbeyle örtülüdür.
Bulgaristan'ın Osmanlı idaresinden ayrıldığı 1877–1878 Türk-Rus Savaşı'ndan sonra yapı camilik vasfını kaybetti. Minaresi, son cemaat yeri ve yanındaki medrese ortadan kaldırıldı, vakıf dükkanları satıldı ve cami müzeye çevrildi. İki yanına adeta bitişik bir müze binası ile merkez bankası binaları yapıldı; girişe kemerli bir ek kondu, içeriye betondan bir kat eklenerek iç mimarisi tamamen bozuldu. Minber, mahfil ve mihrap da ortadan kalkmıştır. Bugün arkeoloji müzesi olan yapının içi arkeolojik eserlerle doludur.
Anadolu'da başlıca şehirlerin merkezine bir ulucami yapma geleneği, Osmanlı Devleti'nin Rumeli'ye yayılması sırasında da sürdürülmüştür; Sofya'daki yapı bu geleneğin Bulgaristan'daki ikinci örneğidir. Kasım 1652'de Sofya'ya uğrayan Evliya Çelebi camiyi Cami-i Atik Koca Mahmud Paşa adıyla anar, ancak abartılı ölçüler ve gerçeğe uymayan bazı özelliklerle tanıtır; ona göre caminin üzerinde on sekiz kubbe vardır. Ekrem Hakkı Ayverdi'nin tespit ettiği vakıf şartlarına göre ulucamiye günlük 32, yıllık 11.500 akçelik tahsisat ayrılmıştı. Sofya'daki Osmanlı vakıfları üzerine Saltanat Komiseri Ali Ferruh Bey'in hazırladığı rapor, caminin müzeye çevrildiğini ve evkafına ait dükkanların satıldığını kaydeder.
Dört payenin dokuz bölüme ayırdığı plan, yapıya ulucamiler arasında orta büyüklükte bir mekan kazandırmıştır. Ulucamilerde ortadaki dört payenin arasında kalan bölümde genellikle bir şadırvan bulunur; Sofya'da da muhtemelen böyle bir şadırvan vardı. Bu durumda üstündeki kubbenin ötekilerden biraz daha yüksek olması ve ortasında bir aydınlık feneri bulunması gerekirdi. Müzeye dönüştürüldükten sonra bu mimari unsurlar da bütünüyle ortadan kaldırılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MAHMUD PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Sofya Büyük Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/sofya-buyuk-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları