TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Merzifon, 1666

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın üçüncü vezirliği yıllarında yaptırdığı külliye; cami, kütüphane, sıbyan mektebi, dükkanlar, taşhan, bedesten ve iki hamamdan oluşur. Cümle kapısı üzerindeki kitabeye göre caminin yapımına 1666–67'de başlanmış, külliye Paşa Hamamı'nın kitabesine göre 1679'da tamamlanmıştır. Eğimli arazide yüksek bir istinat duvarıyla oluşturulan terasa kurulan cami, külliyeye ve çevreye hakimdir. Tek kubbeli harimin kuzeye doğru üç birimle genişletildiği dikdörtgen bir plana sahiptir; 14 m çaplı orta kubbe sekizgen bir kasnağa oturur. Sarımtırak kesme taştan yapılmıştır.
Avlunun ortasındaki on altıgen şadırvanın kubbe içi, Zileli Emin Usta imzalı ve 1875 tarihli İstanbul ve Anadolu manzaralarıyla süslüdür. Cami içindeki 1842 ve 1875 tarihli süslemeler ise yakın tarihteki bilinçsiz bir onarımda alçıyla örtülmüştür. 1997'den önceki bir tamirde taş minber sökülüp yerine ahşap minber konmuş, minarenin şerefeden yukarısı 1975'te yenilenmiştir. Cami özelliklerini büyük ölçüde koruyarak günümüze ulaşmıştır; son cemaat yeri XIX. yüzyıl özellikleri gösterir.
Külliyenin, ikisi de asıl defterden kopya edilmiş iki vakfiyesi bilinmektedir. 16 Nisan 1678 tarihli olanı Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde, diğeri Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi'ndeki Kayseri tahrir defterleri arasındadır. Vakfiyede görevlilerin listesi, nitelikleri ve ücretleri, talebe eğitimi ve kütüphanedeki kitapların listesi yer alır; Kara Mustafa Paşa'nın İstanbul, Edirne, Kayseri, Halep ve Cidde gibi şehirlerde yaptırdığı vakıf binalar da kaydedilmiştir.
Paşa, şehirdeki ağır su sıkıntısına karşı Tavşan (Taşan) dağından kanallarla su getirtmiş ve yaptırdığı otuz kadar çeşmeyle mahallelere dağıtmıştır; bu kanal ve çeşmeler bugün kullanılmamaktadır. Aynı imar hareketi sırasında külliyeyi merkez alan ve bugün hala kullanılan bir kanalizasyon sistemi de kurulmuştur.
Terasın altındaki düzlükte yer alan taşhan, Osmanlı han mimarisinde önemli bir yere sahiptir; üçüncü kat uygulaması ilk kez burada denenmiştir. Tek avlu çevresinde üç katlı handa alt katta depolar ve ahır, üst katlarda tüccar ve konaklama odaları bulunur; kuzey bölümünün üçüncü katındaki mescit ile gusülhane ve hela birimleri onu öteki hanlardan ayırır.
Hanın güneyindeki bedesten 30 × 28 m ölçüsündedir. Dört kalın payeyle dokuz eşit bölüme ayrılan iç mekanın her bölümü kubbeyle örtülüdür ve dört cephesi sıra dükkanlarla kuşatılmıştır. Yakın zamana kadar Tekel'in tütün deposu olarak kullanılan bedestenin içi tahrip olmuş, yapı bugün metruk haldedir.
Cami avlusunun doğu girişi üzerinde, 5,30 × 5,30 m ölçüsünde, ahşap tavanlı kare bir oda biçimindeki kütüphane yer alır; halk arasında muvakkithane diye anılır. Avlunun kuzeybatı köşesindeki, Cumhuriyet döneminde uzun süre müftülük olarak kullanılan sıbyan mektebinin içinde ahşap sütun ve kemerlerle oluşturulmuş sekizgen bir plan dikkat çeker. Eski surlara bitişik yapılan Paşa Hamamı L biçimli bir plana sahiptir; soyunmalığı 11 m çaplı bir kubbeyle örtülüdür ve geniş sekileri burada keçe yapıldığını düşündürür. Yaklaşık 100 m güneydeki Tuzpazarı Hamamı'nın da Paşa'nın vakfından olduğu araştırmacılarca ileri sürülür.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MERZİFONLU KARA MUSTAFA PAŞA KÜLLİYESİ” (Abdülbaki Yeşil)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/merzifonlu-kara-mustafa-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları