TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1708–1711

Üsküdar İskele Meydanı'ndaki Yeni Valide Camii, III. Ahmed'in annesi Gülnuş Emetullah Sultan'ın yaptırdığı külliyenin merkezidir; diğer valide sultan külliyelerinden ayırt edilmek için bu adla anılır. Külliyenin inşasına 7 Kasım 1708'de başlanmış, cami 5 Mart 1711'de ibadete açılmıştır; inşa kitabesi 1710 tarihlidir. Dönemin Hassa başmimarı Kayserili Mehmed Ağa'nın eseri olup olmadığı kesin bilinmez. Külliye, klasik Osmanlı mimarisinin son ve Lale Devri'nin en önemli örneği sayılır.
Merkezi kubbeli harimi, sekizgen taşıyıcı sistemi ve iki yandaki bölümleriyle cami, Rüstem Paşa Camii'nin bir tekrarı gibidir. Mihrap çevresindeki çinilerin teknik özellikleri Kütahya'da üretildiklerini gösterir. Balkon biçimindeki hünkar mahfili, özenli mermer ve bronz işçiliğiyle dikkat çeker. Dış cephedeki kuşevleri türünün ilk örneklerindendir. Gülnuş Emetullah Sultan'ın türbesi, 1715'teki ölümünden önce yapılmış ve vasiyeti üzerine oraya gömülmüştür. Külliye son olarak 1940'ta kapsamlı bir onarım görmüştür.
Külliyede kullanılan mermerler Marmara Adası'ndan getirilmiştir. Zeminden yükseltilmiş harim ile avluya yelpaze gibi açılan taş merdivenlerle çıkılır. Harimin üç yanı sütunlara oturan mahfillerle çevrilidir. Cümle kapısının üstündeki talik manzum kitabenin metni Osmanzade Ahmed Taib Efendi'ye, hattı Fındıkzade İbrahim Efendi'ye aittir. Son cemaat yerinde iri taş konsollara oturan bir müezzin mahfili, uçlarında ise ikişer şerefeli iki minare bulunur. Mihrabın solundaki duvarda asılı büyük Kabe örtüsü parçası yakın tarihte çalınmıştır.
Klasik örneklerin aksine kare planlı avlu harimden büyüktür. Ortasındaki sekizgen şadırvanın kitabesinden 1711'de tamamlandığı anlaşılır; pencerelerindeki ajurlu bronz şebekeler özenli işlerdir. Avlu kapılarının üstündeki panolarda Bursalı Hezarfen Mehmed Efendi'nin celi sülüsle yazdığı ayetler vardır.
Türbe, sivri kemerlerle bağlanan sütunlardan oluşur ve kafes biçiminde bir kubbeyle örtülüdür; kemerli açıklıklar zarif bronz şebekelerle kapatılmıştır. Kubbe eteğindeki Ayetü'l-kürsi kuşağını da Hezarfen Mehmed Efendi yazmıştır. 1709'da tamamlanan beş yüzlü sebilin kitabe metni Naima Mustafa Efendi'ye aittir.
Sebilin yanındaki 1709 tarihli çeşme, Lale Devri süslemesinin bütün özelliklerini bir arada gösterir; kase içine yerleştirilmiş meyve kompozisyonlarının benzerleri III. Ahmed'in Topkapı Sarayı'ndaki has odasında görülür. Arka taraftaki 1710 tarihli sade çeşme, arkasındaki gusülhane yüzünden imam çeşmesi diye anılır; büyük haznesi külliyeye getirilen suyu dağıtan bir maksemdir. Harik havuzu III. Selim döneminde eklenmiştir.
Mihrap duvarının solundaki ahşap hünkar kasrı, sofalı planıyla tipik bir sivil mimarlık örneğidir; kalem işlerine göre XIX. yüzyılda yenilenmiş, harap durumdayken 1976'da kapsamlı bir onarım görmüştür. Sıbyan mektebi, abdest muslukları ile helalar arasındaki geçidin üstündedir; yol tarafındaki yedi tonozlu dükkan bugün özel mülkiyettedir. Deniz kıyısında ayrı bir paftada kurulan imaretin başlangıçta fodla fırını olarak kullanıldığı bilinir; 1970'teki onarımdan sonra uzun süre market olarak kullanılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “YENİ VÂLİDE KÜLLİYESİ” (Tülay Sezgin Orman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Yeni Valide Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/yeni-valide-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları