TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Kervansaray, Edirne, 1560–1561
Mimar Sinan eseri

Edirne şehir merkezindeki kervansarayı Sadrazam Rüstem Paşa 1560–61'de Mimar Sinan'a yaptırmıştır. Taş ve tuğladan iki katlı yapı, bir geçitle birbirine bağlanan iki bölümden oluşur: Büyük Rüstem Paşa Hanı denilen büyük avlulu kısım şehir hanı, Küçük Rüstem Paşa Hanı denilen küçük avlulu kısım menzil hanı niteliğindedir. Büyük bölümün Sinan'ın eseri olduğu bilinir; küçük bölümün mimarı ise bilinmemektedir. Caddenin kıvrımını izleyen ön cephede yirmi bir dükkan sıralanır.
Büyük avlunun ortasındaki köşk mescit 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda yıkılmış, araştırma kazılarında döşemesi bulunmuştur. Büyük hanın revaklarının ardında alt katta otuz beş, üst katta otuz sekiz oda vardır; giriş kapısında 1753–54 tarihli bir kitabe yer alır. Küçük hanın zemin katında ahır, mutfak ve helalar, üst katında konuk odaları bulunur. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce 1960–1965 arasında restore edilen yapı, Temmuz 1972'de otel olarak açılmış ve 1980 Ağa Han Mimarlık Ödülü'nü almıştır.
Yapının planında dört ilginç özellik göze çarpar: insanlara ve hayvanlara ayrı mekanlar ayrılması, yönetici odalarıyla hamam ve hela gibi bölümlerin bir araya toplanması, ibadet mekanının avlu ortasında köşk mescit olarak ayrı ele alınması ve cephenin sokağa uydurularak dükkanlara yer verilmesi. Anadolu Selçuklu köşk mescitlerine benzerliğiyle önemli olan mescit bugün yoktur. Sinan'ın Edirne'de uyguladığı bu şema, Erzurum Rüstem Paşa Kervansarayı'nın planını tekrarlaması bakımından da önemlidir.
Büyük han enlemesine sekiz, uzunlamasına altı kemerli revaklarla çevrili bir avlunun etrafında gelişir; giriş sahanlığı yivli bir kubbeyle örtülüdür. Alt kattaki odalar beşik tonozlu, üst kattakiler kubbelidir; odalarda bir ocak ve yanında bir niş bulunur. Katlar arasındaki bağlantıyı revaklara yerleştirilen iki merdiven sağlar. Küçük handa ahır, ortadaki bir sıra haçvari ayakla ikiye bölünmüş ve iki sıra beşik tonozla örtülmüştür; üst katta çeşitli büyüklükte, aynalı tonozlu yirmi beş oda yan yana ve sırt sırta dizilir.
Avlu cephelerindeki kemerler ve pencere alınlıkları değişik örneklerde tuğla süslemelerle bezenmiş, revak cepheleri bitkisel ve geometrik motifli yıldız biçimli taş rozetlerle süslenmiştir. Cephelerde çok sayıda kuşevi bulunur. Sivri kemerli pencerelerin dörtköşe yapılması ve gelişigüzel yeni pencereler açılması yapının özgün dokusunu kısmen bozmuştur. Kervansarayın otel olarak kullanılmasına 1966'da karar verilmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “RÜSTEM PAŞA KERVANSARAYI” (Nesrin Çiçek Akçıl)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Rüstem Paşa Kervansarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/rustem-pasa-kervansarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları