TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1559–1560
Mimar Sinan eseri

Beykoz'a bağlı Kanlıca'da iskele meydanındaki külliye aslında cami, medrese, türbe ve hamamdan oluşuyordu; tamamı Mimar Sinan'ın eseridir. Banisi, Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim dönemlerinin devlet adamlarından, “Magosa fatihi” lakabıyla tanınan Gazi İskender Paşa'dır. Harim kapısı üzerindeki üç beyitlik Arapça kitabe 1559–60 tarihini taşır. Bugün külliyeden yalnız cami ile İskender Paşa ve oğlu Ahmed Paşa'nın gömülü olduğu türbe ayaktadır.
Enine dikdörtgen planlı cami, Mimar Sinan'ın çatılı camilerindendir; moloz küfeki taşından duvarlarında iki sıra pencere bulunur, harim ahşap bir tavanla örtülüdür. Ahşap direkli son cemaat yeri sonradan kapatılıp kat eklendiğinden asıl halini yitirmiştir. Tek şerefeli, kurşun külahlı minare klasik üslubu yansıtır; peteği 1894 depreminden sonra yenilenmiştir. 1917 yangınından sonra harap olan hamam, 1925'te yol genişletme çalışmalarında çevre duvarları, imaret ve hazireyle birlikte ortadan kaldırılmıştır.
Mimar Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde adı geçen medresenin izine rastlanmamıştır. Caminin doğusunda, XIX. yüzyıl sonunda ilkokula, 1938'den sonra karakola dönüştürülen bir sıbyan mektebi bulunduğu bilinir; tezkirelerdeki medresenin bu yapı olduğu tahmin edilir. Hadikatü'l-cevami'ye göre Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi caminin sağ tarafına gömülmüştür; onun ve eşi Afife Hanım'ın mezarlarının da bulunduğu hazirenin taşları Kanlıca Mezarlığı'na taşınmıştır.
Alt sıra pencereler kesme küfeki söveli ve tuğla hafifletme kemerlidir; üsttekiler alçı şebekeli revzenlerle kaplı, sivri kemerli tepe pencereleridir ve her iki sıra da klasik üslupta kalem işleriyle çerçevelenmiştir. Mukarnaslı yaşmaklı ve sütunçeli mihrap klasik üslubu yansıtır; özgün ahşap minber günümüze ulaşmamıştır. Evliya Çelebi, çatının kurşun kaplı olduğunu ve altında bir kubbe bulunduğunu aktarır.
Caminin kuzeyindeki dikdörtgen planlı, ahşap çatılı türbe on altı pencereyle aydınlanır. Bani türbelerinin geleneksel yerine aykırı bu konum ve sandukaların ahşap yerine mermer olması, türbenin başlangıçta üstü açık tasarlandığı düşüncesini destekler.
Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'ndeki bir belgeye göre hamamı 1564'te Mimar Sinan yapmıştır. Küçük bir tek hamam olan yapının halvetindeki bir kurnanın ayna taşında, Bizans döneminden devşirme, fil tasvirli bir kabartma vardı; bu parça bugün İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndedir. XIX. yüzyılda eklenen yapılardan biri, Sadık Rifat Paşa'nın türbenin güney köşesine yaptırdığı empire üslubundaki sekizgen muvakkithanedir; kapısındaki kitabe 1850 tarihini taşır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İSKENDER PAŞA KÜLLİYESİ” (Haluk Kargı)
Atıf: Padişahlar Atlası, “İskender Paşa Camii (Kanlıca) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/iskender-pasa-camii-kanlica/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları