TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Kahire, XIX. yüzyıl

Kahire Kalesi'nde şehre hakim bir noktada yer alan caminin inşasına, harim kapısı üzerindeki manzum Osmanlıca kitabeye göre Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın emriyle 1830'da başlandı. Yapımı, İstanbul'dan getirtilen Mimar Yusuf Boşnak başkanlığındaki bir usta ekibi üstlendi. Paşanın öldüğü 1849'a kadar ancak kaba inşaatı tamamlanabildi; mermer kaplamalar ve kubbelerdeki kalem işleri Hidiv I. Abbas Hilmi zamanında yapıldı. Mehmed Ali Paşa'nın mezarı caminin batı köşesindedir.
Kare planlı harim, dört fil ayağına oturan 21 m çapında ve 52 m yüksekliğinde bir merkezi kubbe ile dört yarım kubbeyle örtülüdür; iki minaresi 84 m yüksekliğindedir. Revaklı avlunun ortasında 1847 tarihli şadırvan, bir kanadında da 1848'de Fransa Kralı Louis Philippe'in hediye ettiği saat kulesi bulunur. Osmanlı selatin camileri tipindeki yapı, planıyla Osmanlı mimarisinin Mısır'daki canlanışını gösterirken süslemelerinde barok ve rokoko üsluplarına yer verir. Kubbe ve kemerleri 1931–1939'da onarılmıştır.
Mehmed Ali Paşa'nın ölümünden sonra Hidiv I. Abbas Hilmi, paşanın kabrini kuşatan pirinç parmaklığı da yaptırdı. 1863'te Hidiv İsmail Paşa bakır dökme kapıları ekletti; Sultan Abdülaziz'in Mısır ziyareti sırasında minberin soluna bir maksure ilave edildi. Hidiv Tevfik Paşa zamanında, 1879'da avlu mermerleri yenilendi ve kubbe kurşunları değiştirildi.
Kare planlı harimin her kenarı 41 m'dir; köşelerde dört küçük kubbe bulunur. Eksedralara yer verilmemesiyle Fethiye, Elbistan ve Humus ulucamilerine benzeyen yapı, mihrap önü bölümünün yarım kubbeli bir mekan olarak cepheden taşmasıyla bu tipteki yapılar arasında tek örnektir. Duvarlar ve fil ayakları 11 m yüksekliğe kadar Beni Süveyf'ten getirilen beyaz albaster mermeriyle kaplanmış, kubbeler renkli ve altın yaldızlı rokoko asma salkımları, akant yaprakları, yelpazeler ve çiçek desenleriyle bezenmiştir.
Altın yaldızlı ahşap özgün minber, Mısır camilerindeki en büyük ahşap örnektir; aynalığında Mehmed Ali Paşa hanedanının “güneş ışını” arması yer alır. Mihraba uzak kaldığı için Kral Faruk zamanında, 1939'da beyaz mermer üzerine kırmızı mermer kakmalı yeni bir minber yapılarak mihrabın sağına konmuştur. Kuzeybatı duvarında sekiz sütuna oturan pirinç korkuluklu müezzin mahfili bulunur. Paşanın mezarındaki büyük mermer sandukayı çeviren parmaklıkta üç beyitlik Osmanlıca bir kitabe vardır.
Yaklaşık 54 × 53 m ölçüsündeki avlunun altında büyük bir sarnıç bulunur; avlu, kırk beş mermer sütuna oturan ve kırk yedi kubbeyle örtülü revaklarla dört yönden çevrilidir. Şadırvanın ahşap kubbesi sekiz mermer sütun üzerindedir; içerideki sekizgen havuzun her yüzünde ikişer abdest musluğu vardır. Son cemaat yerini oluşturan güneydoğu revakında, kapı kemerinin köşeliklerinde ay yıldız motifi ve dönemin padişahı Sultan Abdülmecid'in adı yer alır. Sekizgen gövdeli ve yivli minarelerin taş korkuluklu ikişer şerefesi vardır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MEHMED ALİ PAŞA CAMİİ” (Ahmet Ali Bayhan)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Mehmed Ali Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/mehmed-ali-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları