TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, Eskişehir, 1515–1526

Eskişehir'in Odunpazarı semtindeki külliye, Çoban Mustafa Paşa tarafından kurulmuş olup Üsküdar-Payas yolu üzerindeki menzil külliyelerinden biridir. Cami kapısındaki kitabeden ebced hesabıyla 1515 tarihi çıkar; ancak kitabede Kanuni Sultan Süleyman'ın adı ve paşanın vezirliği geçer, vakfiye ise 1526 tarihlidir. Bu nedenle külliyenin 1515–1526 arasında yapıldığı kabul edilir. Mimarı kesin bilinmez, Acem Ali olabileceği ileri sürülür. Mimar Sinan'ın eserlerini sayan Tuhfetü'l-mimarin'de yalnız kervansaray geçer; Sinan'ın burada yalnız kervansarayı onarmış olabileceği düşünülür.
Kesme taştan, kare planlı ve tek kubbeli caminin önünde beş birimli bir son cemaat yeri vardır; bütün kubbeleri kurşunla kaplı olduğu için Kurşunlu Cami diye tanınır. Caminin doğu, güney ve batısında U düzeninde zaviye, misafirhane, yemekhane, mutfak, kervansaray ve sıbyan mektebi sıralanır. Külliye 1832'de biten bir onarım geçirmiş, 1955'ten bu yana da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmaktadır. Misafirhane Vakıfların Eskişehir irtibat bürosu, yemekhane belediye nikah salonu olarak kullanılır; zaviye, mutfak, kervansaray ve sıbyan mektebi boştur.
Çoban Mustafa Paşa'nın vakfiyesine göre külliye; cami, yirmi hücreli zaviye, sıbyan mektebi, misafirhane (tabhane), mutfak, odun deposu, fırın, yemekhane, düşkünler evi, çeşme ve ahırdan (kervansaray) oluşuyordu. Birbirine duvarla bağlanan yapılar bir dış avlu oluşturur; avlu her kenarındaki birer kapıyla çevreye açılır ve arazinin eğimi yüzünden binalar farklı kotlardadır. Kuzey girişin sağındaki çeşmenin vakfiyedekiyle ilgisi belirlenememiştir; caminin kuzeyindeki, sekiz mermer sütunlu şadırvan ise 1960'larda yapılmıştır.
Son cemaat yeri, mukarnas başlıklı altı mermer sütunun taşıdığı, beyaz ve kırmızı taşların atlamalı dizildiği sivri kemerler üzerindeki kubbelerle örtülüdür. 14,90 × 14,90 metrelik harim çok sayıda pencereye rağmen loştur; sekizgen kasnaklı kubbeye tromplarla geçilir. İçerideki kalem işleri son zamanlarda yenilenmiştir. Minber mermerdendir; mukarnas kavsaralı çokgen mihrap yağlı boyayla mermer taklidi boyanmış, köşeliklerinin üstüne birer Mevlevi başlığı işlenmiştir. Tek şerefeli minare kuzeybatı köşesindedir.
Halk arasında medrese diye de bilinen L planlı zaviyenin revaka açılan hücreleri 2,15 × 2,60 metre ölçüsünde olup her birinde ocak, dolap ve küçük bir pencere vardır. Misafirhanede ocaklı dört kubbeli oda bulunur. 9,30 × 19,30 metrelik yemekhane bir ara müze olarak kullanılmış; sekizgen kasnaklı kubbeyle örtülü mutfağın yemek pişirilen bölümünde bir baca yükselir.
İç ölçüleri 18,20 × 37,70 metre olan kervansarayda, girişin iki yanından uzanan sekinin seviyesindeki on altı ocakla ısıtma yapılır, mekan on iki mazgal pencereden ışık alırdı; ortadaki altı kare ayak kemerlerle duvarlara bağlanır. Caminin doğusundaki sıbyan mektebinin revakında Bizans başlıklı devşirme sütunlar, doğu duvarındaki pencere lentolarında da Bizans süslemeli mermer parçalar kullanılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KURŞUNLU KÜLLİYESİ” (Kasım İnce)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kurşunlu Külliyesi (Eskişehir) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/kursunlu-kulliyesi-eskisehir/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları