TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, XVI. yüzyıl

Üsküdar'da iskeleden Kadıköy'e giden Hakimiyet-i Milliye Caddesi kenarında, Mimar Sinan Çarşısı'nın biraz ilerisinde yer alır. II. Bayezid döneminde Kara Nişancı lakabıyla tanınan Davud Paşa tarafından yaptırılmıştır; Ayvansarayi, paşanın 1505–1506'da Gebze'de öldüğünü yazar. Aynı yıllarda yaşamış iki Davud Paşa kaynaklarda birbirine karıştırılsa da 1546 tarihli bir vakıf defteri, Nişancı ile Küçük Davud Paşa'nın aynı kişi olduğunu gösterir.
Cami 1817–18'de ve 1831–32'de iki kez, 1867–68'de de bir yangından sonra onarılmıştır; ancak bu kitabelerin tarihleri araştırmacılarca farklı okunmuştur. Enine uzanan harim üç bölümden oluşur; kubbeli yan bölümlerin aslında tabhane odaları olduğu, caminin tabhaneli (zaviyeli) olarak tasarlandığı düşünülebilir. Orta mekanı örten ahşap tavan ve kiremit çatı 1963–1966 onarımında kaldırılarak yerine kagir kubbe yapılmış, avlu duvarları ile Şehid Ali Paşa'nın vakfettiği sıbyan mektebi de yıktırılmıştır. Osmanlı dini mimarisinde benzerine az rastlanan planın aslı, bu onarım yüzünden artık araştırılamamaktadır.
Ayvansarayi, Vefeyat-ı Selatin'de Kara Davud Paşa'nın önce kapı ağası, 1497–98'de nişancı, 1502'de vezir olduğunu bildirir ve kaptanlığından hiç söz etmez. Sani veya Küçük lakaplarıyla anılan öteki Davud Paşa ise 1483'te ve 1492–93'te iki kez kaptanıderya olmuş, 1506–1507'de ölmüştür. 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri'nde Şeyh Süleyman Halife Zaviye ve Mescidi'ne vakıf bırakan kişi, Küçük Davud Paşa diye tanınan Davud Paşa b. Abdülhay olarak kaydedilmiş ve onun Üsküdar'daki vakfına da atıf yapılmıştır.
Topkapı Sarayı Arşivi'nde Kara Davud Paşa vakıflarının muhasebesine dair 1640'tan 1779'a uzanan belgeler bulunur. Ayvansarayi, avlunun arkadaki mahalleye açılan kapısının yanında, 1716'da Varadin Savaşı'nda şehid düşen Ali Paşa'nın vakfı olan fevkani bir sıbyan mektebi bulunduğunu yazar.
Altı beyitlik sülüs kitabeye göre ilk onarımı mütevelli Hüseyin Ağa, beş beyitlik ikinci kitabeye göre ikinci onarımı aynı adı taşıyan başka bir hayır sahibi yaptırmıştır; aradaki bir yangının bu ikinci onarımı gerektirmiş olması mümkündür. Eskiden avlu kapısının üstündeki üç beyitlik üçüncü kitabe, 1867–68 onarımını Hacı Aziz Ağa'nın bir yangından sonra yaptırdığını bildirir. İbrahim Hakkı Konyalı ise kitabeleri 1703–04, 1839 ve 1857–58 olarak okumuştur; bu yüzden ilk iki kitabenin bir uzman tarafından yeniden incelenmesi gerekir.
23,20 m genişliğindeki cami moloz taşından yapılmıştır; ilk onarım kitabesi çift renkli mermerden geçmeli kapı kemerinin üstündedir. İki yanı duvarla kapalı son cemaat yerinin çatısını taşımak için son onarımda baklava başlıklı sekiz sütun dikilmiştir. Harimin bölümleri birbirinden 1,40 m ileri taşan duvarlarla ayrılır. Ayvansarayi'nin, caminin iki kubbeli olduğunu ve kubbelerin arasının tavanla örtüldüğünü yazması, ahşap tavanın en azından XVIII. yüzyılın ikinci yarısında var olduğunu gösterir. Avluda Eylül 1680'de ölen Alemdar Ahmed Baba'nın kabri bugün yaya kaldırımının kenarında kalmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DÂVUD PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kara Davud Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/kara-davud-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları