TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

İvaz Paşa Camii

Eser · Cami, Manisa, 1484

Tür
Cami
Yer
Türkiye
Yapım
1484
İvaz Paşa Camii
İvaz Paşa Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Dosseman)
Haritayı 1484 yılında aç

Manisa'da Çaybaşı Camii

Evliya Çelebi'nin ve halkın Çaybaşı Camii diye andığı yapıyı, kapısı üzerindeki çok girift Arapça kitabeye göre İvaz b. Abdülmuin Ekim 1484'te yaptırmıştır. Hakkında bilgi bulunmayan İvaz Paşa'nın baba adının Abdülmuin olması, onun devşirme kökenli olduğunu gösterir. Cami plan bakımından Edirne'deki Üç Şerefeli Cami'nin küçük bir örneğidir: ortada 8,20 m çapında bir kubbe, iki yanda sütunlarla ayrılmış küçük kubbeli mekanlar yer alır.

Taş ve tuğladan örülen yapıda alışılmamış uygulamalar dikkat çeker: dört bölümlü son cemaat yerinde cümle kapısı yana kaydırılmış, çubuklu gövdeli minarenin kürsüsü harimin içine alınmış, minareye bitişik köşeye üç sandukalı açık bir türbe yerleştirilmiştir. Kündekari tekniğindeki ahşap minber, Manisa Hatuniye Camii'nin minberiyle aynı ustanın elinden çıkmış olmalıdır. İstiklal Savaşı'ndan sonra bir süre asker işgalinde kalan ve 1940'lara doğru kullanılamayacak kadar harap olan cami, 1950'li yıllarda onarılarak ihya edilmiştir.

Manisa'da yaygın bir plan tipi

Caminin tekrarladığı plan tipi erken Osmanlı döneminde Tokat, Hayrabolu, İstanbul ve İzmir'de de uygulanmış; Manisa'da ise 1474'te Sinan b. Abdullah'ın yaptırdığı Çaşnigir, 1491'de II. Bayezid'in eşi Hüsnüşah Hatun için yapılan Hatuniye ve 1523'te Ayşe Hafsa Sultan adına yaptırılan sultan camilerinde tekrarlanmıştır. Yapı dıştan 18,55 × 12,74 m ölçülerinde düzgün bir dikdörtgendir; harimin sol yanı sağa göre daha küçüktür. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İvaz Paşa hayratının vakfiyesinin Manisa Vakıflar Müdürlüğü'nde bulunduğunu bildirmiştir.

Devşirme sütunlar ve bezeme

Harimin yan bölümlerini ayıran sütunlar devşirmedir: sağdaki yivli gövdesiyle Korint düzeninde bir İlkçağ yapısından getirilmiş, soldakinin gövdesi düzdür; başlıklardan biri kabaralı bir Bizans başlığı, öteki Korint üslubunda bir İlkçağ başlığıdır. Ana kubbenin pandantifleri zengin mukarnaslarla doldurulmuş, yan kubbelere geçiş baklava ve üçgenlerle sağlanmıştır. Harimi kasnaktaki sekiz pencereden başka yan duvarlarda ve son cemaat yerinde altlı üstlü ikişer, kıble duvarında dörder pencere aydınlatır. Alt pencerelerin tuğla boşaltma kemerleri zencirek motifiyle çerçevelenmiş, aralar tuğladan yıldızlarla doldurulmuş, sövelerde işlenmiş Bizans mermerleri kullanılmıştır. Beş sıra mukarnaslı mihrap Hatuniye mihrabına benzer. Evliya Çelebi, cümle kapısı üstündeki beş satırlık kitabeyi aşırı girift olduğu için okuyamadığını yazar; minber kapısındaki yazı da düz ve ters olmak üzere iç içe işlenmiştir.

Çubuklu minare ve iç türbe

Sekizgen kürsüsü sivri kemerli nişler ve yayvan baklavalarla süslü minarenin çubuklu gövdesi, Orta Asya'dan gelen bir minare geleneğinin son örneklerindendir; benzerleri Antalya Yivli Minare Camii, Konya Sahip Ata Medresesi ile İstanbul'da Molla Gürani Camii ve Okçu Musa Mescidi'nde görülür. Şebekeli korkuluklu minarenin şerefeye kadarki kısmı beş yüzyılda değişmemiştir. Kubbeli türbe caminin sol kanadına bir pencereyle bağlanır; şahidelerdeki yazılar girift olduğundan okunamamıştır, sandukalardan biri banisine ait olmalıdır. Cami içinde türbenin bir benzeri İstanbul'da Hafız Ahmed Paşa Camii'ndedir. İvaz Paşa'nın vakfı olan bir hamamın yeri tespit edilememiş, medreseye ait sanılan hücrelerden de iz kalmamıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İVAZ PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “İvaz Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ivaz-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları