TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Irgandı Köprüsü

Eser · Köprü, Bursa, XV. yüzyıl

Tür
Köprü
Yer
Bursa, Türkiye
Irgandı Köprüsü
Irgandı Köprüsü · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY 3.0, HALUK COMERTEL)

Üstünde çarşı olan köprü

Bursa'da Yeşil semtini ikiye bölen Gökdere üzerindeki köprü, şehrin erken Osmanlı dönemi eserlerinin en önemlilerindendir. Yaptıranı ve tarihini gösteren bir kitabesi bilinmez; Evliya Çelebi onu Orhan Gazi'ye bağlar. Bursa kadı sicillerine göre Ali el-Irgandi'nin oğlu Hace Muslihuddin köprüyü 1442'de yaptırmıştır; Ayvansarayi'nin kaydettiği bir manzume ise 1492 tarihini verir, bu yüzden tarih kesin değildir. Yaklaşık 15 m açıklığı ve buna yakın yüksekliği olan tek sivri kemerli köprü kesme taştandır. İki yanına dizilen dükkanlarla bir arasta görünümü kazanmış, Muslihuddin'in torunu 1559'da bu dükkanlardan birini mescide çevirmiştir.

Evliya Çelebi 1640'ta köprü üstündeki çarşıda 200 kadar hallaç dükkanı bulunduğunu, dükkanların tonozlu ve kurşun örtülü olduğunu, iki ucunda da demir kapılar bulunduğunu yazar. 1855 depreminde ağır hasar gören köprünün tonozlu dükkanları yok olmuş, yerlerine ahşap dükkanlar yapılmıştır. 1922'de geri çekilen Yunan askerleri köprüyü tahrip etmiş, dükkanlar tümüyle ortadan kalkmıştır. Bursa Belediyesi 1949'da köprüyü onarırken cepheleri yükseltmiş, çarşıyı canlandırmayıp yalnız bir geçit olarak kullanıma açmıştır.

Banisi ve adı üzerine

Hüseyin Ayvansarayi'nin kaydettiği tarih manzumesine göre köprüyü Hace Muslihuddin yaptırmıştır; o dönemde 'hace' kelimesi tüccar anlamında kullanıldığından banisinin varlıklı bir Bursa tüccarı olduğu söylenebilir. Ayverdi'nin derlediği kadı sicili kayıtlarına göre Muslihuddin 1497'ye doğru Bilecik'te şehit olmuş; iki oğlu ve bir kızı vardı ve Sakarya üzerindeki diğer köprüsü ile kaldırımlar için de para ayırmıştı. Köprünün adının 'ırgalamak, sallamak' anlamıyla ilgili olduğu düşünülür; bir görüşe göre Muslihuddin'in babası Ali el-Irgandi, Irgand adlı bir yerdendi.

Dükkanların ne zaman yapıldığı tartışmalıdır: Ayverdi dükkanların ilk yapımdan yaklaşık bir yüzyıl sonra eklendiğini kabul ederken köprüye dair bir monografi hazırlayan Yılmaz Önge, ayaklardaki mekanlara ve dükkanlarla bağlantılı hücrelere dayanarak köprüyle dükkanların birlikte tasarlandığını savunur. Buna göre XV. yüzyıldaki ilk dükkanlar ahşap olabilir, 1559'da taştan yeniden yapılmış olabilir.

Seyyahların ve belgelerin gözünden

Kadı sicilleri dükkanların kurşun örtülü olduğunu ve 1567, 1573, 1576 ile 1632'de onarıldığını gösterir; 1848'de selden zarar gören bir ayak için acil onarım kaydı vardır. 1573–1589 arasında Bursa'ya gelen Reinhardt Lubenau köprüyü fetihten önceki bir Hristiyan eseri sanmış, 1836'da gelen Julia Pardoe ise Roma eseri olarak tanıtmış ve dükkanlarda dokuma tezgahları bulunduğunu yazmıştır. Evliya Çelebi'ye göre köprünün iki başında mazgallı demir kapılar vardı. 1861–62 tarihli şehir planında köprü, iki yanında otuz iki-otuz beş dükkan sıralanan üstü açık bir çarşı olarak gösterilir.

Ayaklardaki gizli mekanlar

Kuzeybatı ayağın içinde, dışarıdan bir kapıyla girilen 4,50 × 14,85 m ölçüsünde tuğla beşik tonozlu bir mekan vardır; Önge burasının ahır veya antrepo olabileceğini düşünmüştür. Bu mekanla eski dükkanların tabanı arasında, dışa açılan mazgallardan hava ve ışık alan küçük tonozlu hücreler bulunur; 1,67 × 3,00 m ölçüsündeki birinin tonozundaki menfez, hücrenin üstteki dükkanın ardiyesi olduğunu düşündürür. 1949 onarımında yükseltilen kısımda kullanılan poligonal taşlar, alttaki muntazam kesme taş örgüden açıkça ayrılır. Semavi Eyice, Venedik'teki Rialto ve Floransa'daki Ponte Vecchio gibi çarşılı köprülerin aksine Irgandı'nın yalnız bir geçide dönüşmesini büyük bir kayıp olarak değerlendirir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “IRGANDI KÖPRÜSÜ” (Semavi Eyice)

Atıf: Padişahlar Atlası, “Irgandı Köprüsü · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/irgandi-koprusu/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları