TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Lefkoşa, XVI. yüzyıl

TDV'de Ahmed Paşa Camii adıyla anılan yapının banisi, Arap lakabıyla tanınan Ahmed Paşa'dır. Kesin yapım tarihi bilinmemektedir; ancak Ahmed Paşa XVI. yüzyılda yaşadığı ve Kıbrıs'ın fethine katıldığı için caminin de bu yüzyıl içinde yapılmış olması gerekir. Ayvansarayi, İstanbul Fındıklı'daki bir çeşmenin Arap Ahmed Paşa vakfı olarak 1575–76'da yaptırıldığını bildirir. Paşanın Fındıklı'daki yalısının bitişiğindeki türbesi, çeşmesi ve eşinin vakfı olan Hatuniye Camii 1955'teki kamulaştırmalarda yıkıldı.
Çeşitli onarımlar görmüş olsa da caminin asıl mimarisi bellidir. Düzgün kesme taştan yapılan yapı, bir son cemaat yeri ile kubbeli bir harimden oluşur. İçten ve dıştan payandalarla desteklenen duvarlar kare bir alan çevreler; bu kareden dıştan sekizgen kasnaklı, yaklaşık 6 metre çaplı kubbeye köşelerdeki dört tromp ile geçilir. Minaresinin şerefe altındaki mukarnaslar Türk mimarisinin klasik dönemine işaret eder. Cami, Kıbrıs'taki Türk mimarisinin başta gelen örneklerinden biridir.
TDV'nin Kıbrıs maddesine göre şehrin batı kesiminde yer alan cami XVI. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiştir; kare biçimli harimin bir kenarı 12,30 metredir. Caminin haziresindeki mezarlardan yalnız sekizi günümüze ulaşmıştır. Bunlardan biri dört kez sadrazamlık yapan ve 1913'te ölen Kıbrıslı Kamil Paşa'nın, bir diğeri Kıbrıs mutasarrıflığında bulunmuş İshak Paşa'nın mezarıdır. Yapının tabanında ayrıca Latin dönemine ait mezar taşları bulunmuştur. Arap Ahmed Paşa, Lefkoşa'da kendi adıyla anılan bir mahalleye de adını vermiştir.
Ayvansarayi'nin Vefeyat-ı Selatin'de Arap Ahmed Paşa'nın ölümünü 1558–59 olarak kaydetmesi, paşanın Kıbrıs fethine katıldığı bilindiğinden büyük ihtimalle bir hatadır. Paşanın Fındıklı'daki türbesi bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin önündeki bahçenin yerindeydi; eşinin vakfı olan Hatuniye Camii'nin tekkesi de 1955 kamulaştırmalarında ortadan kaldırılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AHMED PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Arabahmet Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/arabahmet-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları