TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Türk Camii

Eser · Cami, Cerbe, XVI–XVII. yüzyıl

Tür
Cami
Yer
Tunus
Türk Camii
Türk Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, The original uploader was Elcèd77 at French Wikipedia .)

Cerbe adasında bir Osmanlı camisi

Tunus'un Cerbe adasında, Humetüssuk kasabasının merkezindeki Cezayir Meydanı'nda yer alır. Kitabesi olmayan caminin yapım tarihine kaynaklarda rastlanmaz. Yapı, Tunus'takilerden çok Libya'da Osmanlı döneminde yapılan camilere benzediği için, adanın kesin olarak Osmanlılara geçtiği 1560 ile Trablusgarp beylerbeyiliğine bağlandığı 1626 arasında yapılmış olmalıdır. Yaklaşık yüz yıl önceki onarımda genişletilmiş, son dönemde kıble yönüne üç sıra halinde yirmi dört kubbeyle örtülü bir bölüm eklenmiştir.

Beyaz badanalı duvarlarının üzerinde kasnaksız yükselen farklı genişlikte kubbeleri ve yuvarlak gövdeli, tek şerefeli, sivri külahlı minaresiyle dikkat çeker. Harimin 14,50 × 11,40 m ölçülerindeki ilk bölümü, on iki ayağın taşıdığı yirmi kubbeyle örtülüdür; kuzeye yapılan on bölümlü ekle harim 24,10 × 11,40 m'ye ulaşmıştır. Enlemesine gelişen camiler arasında harimi kubbelerle örtülen tek örnek olarak Tunus'ta ayrı bir yere sahiptir. Avlu U biçiminde revaklarla çevrilidir. Bugün bakımlıdır ve onarımları sürmektedir.

Avlular ve minare

Caminin kıble yönünden ve güneyden alçak duvarlarla sınırlanan dış avlusuna yuvarlak kemerli üç kapıdan girilir; buradan revaklı avluya düz açıklıklı iki basit kapıyla geçilir. Batıda ayrı küçük bir avlusu olan üçgen biçimli helalar ve abdest yerleri bulunur. Yola uyması için batı cephesi iki kademede içeri çekilen, taş döşeli revaklı avlunun kare payeler üzerindeki yuvarlak kemerli revakları düz çatıyla örtülüdür; minare yönündeki bazı kemer araları sonradan kapatılarak odaya dönüştürülmüştür. Harimin batı köşesinde 3 m genişliğinde kare bir kaide üzerinde yükselen minarenin kalın silindirik gövdesinden düz bir silmeyle şerefeye geçilir; gövdeden kısa ve ince olan petek konik bir külahla örtülüdür.

Harimin yapısı

Sonradan eklenen bölümün kıble yönü üç kubbeyle, öteki kısımları mihraba paralel beşik tonozlarla örtülmüştür. Mihrap nişinin iki yanında dışa çıkıntı yapan küçük odalar son yıllarda kaldırılmış, kıble yönünde enlemesine üç nef daha eklenmiştir. Örtü sistemindeki farklılıklar, kuzey cephede 1 m derinliğinde eyvan biçimli bir mekan ve değişik biçimli payeler yapının çok kez onarılıp genişletildiğini gösterir. Az sayıda pencere bulunduğundan iç mekan yeterince aydınlık değildir. At nalı kemerli mihrap ve ahşap minber yenidir; camide süsleme yoktur. Harimin kuzeyinde üç yandan revaklı bir avlu ve harimle avlu duvarının kesiştiği yerde bir minare, Osmanlı döneminde sık görülen bir düzendir.

Adanın Osmanlı dönemi

Cerbe maddesine göre 1560 başında adayı ele geçirip burada güçlü bir kale yaptıran Haçlı donanması, 14 Mayıs 1560'ta Kaptanıderya Piyale Paşa komutasındaki Osmanlı donanması tarafından dağıtılmış; Trablusgarp Beylerbeyi Turgut Paşa'nın karadan katıldığı yaklaşık iki aylık kuşatmadan sonra kale 30 Temmuz 1560'ta alınarak adanın fethi tamamlanmıştır. Sonraki dönemde 'şeyh' denilen yerel yöneticilerce idare edilen ada, 1881'de Fransa tarafından işgal edilmiştir. Aynı maddeye göre sayısı 284'e varan Cerbe camileri kendine özgü bir mimari karakter taşır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “TÜRK CAMİİ” (Kadir Pektaş)

Atıf: Padişahlar Atlası, “Türk Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/turk-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları